Sa bawat araw na lumilipas, tila mas lumalalim at mas nagiging kumplikado ang mga isyung kinakaharap ng ating bansa pagdating sa paggamit ng pondo ng bayan. Ang mga kaganapan kamakailan ay hindi lamang simpleng balita kundi mga rebelasyon na yumanig sa pundasyon ng tiwala ng mamamayan sa kanilang mga lider. Mula sa mga frozen assets, bicameral insertions, hanggang sa banta ng pag-aresto sa mga opisyal na ayaw humarap sa imbestigasyon, ang mga ito ay nagpapakita ng seryosong pagnanais ng pamahalaan at ng Senado na linisin ang sistema.
Isa sa mga pinakamainit na usapin ngayon ay ang pagsilip ng Anti-Money Laundering Council o AMLC sa mga yaman ng ilang mambabatas na nasasangkot sa mga kontrobersyal na proyekto. Sa isang ulat, lumutang ang pangalan ng isang kilalang business mogul na si Philip Laude na may joint account umano kasama si ACT-CIS Party-list Representative Edvic Yap. Ang account na ito ay kabilang sa daan-daang bank accounts na isinailalim sa freeze order. Bagama’t nilinaw ng kampo ng negosyante na matagal na itong sarado at para sana sa isang joint venture bago pa pumasok sa pulitika ang kongresista, hindi maalis ang pagdududa ng publiko kung bakit ito nasama sa listahan ng AMLC na may “probable cause” kaugnay ng mga kahina-hinalang aktibidad. Ang ganitong koneksyon sa pagitan ng pulitika at malalaking negosyo ay madalas na nagiging sentro ng diskusyon, lalo na kapag bilyon-bilyong piso ang pinag-uusapan.
Samantala, sa Senado, tila umabot na sa sukdulan ang pasensya ng mga mambabatas. Si Senate President Pro Tempore Ping Lacson ay hindi na nakapagpigil at naglabas ng matinding babala laban kay dating Education Undersecretary Trigve Olivar. Si Olivar ay ilang beses nang ipinatawag sa pagdinig ng Senate Blue Ribbon Committee ngunit patuloy na hindi sumisipot. Siya ay idinadawit ng isang whistleblower sa umano’y pagtanggap at pagmamaneho ng mga armored van na naglalaman ng malaking halaga ng pera—mga alegasyong may kinalaman sa kickback mula sa mga proyekto. Ang kanyang biglaang pagbibitiw sa pwesto matapos pumutok ang iskandalo ay lalo lamang nagpalakas sa hinala ng marami. Nagbanta na ang Senado na kapag hindi pa rin siya humarap sa susunod na pagdinig, mapipilitan silang maglabas ng warrant of arrest laban sa kanya. Ito ay isang malinaw na mensahe na walang sinuman ang maaaring magtago mula sa katotohanan at pananagutan.
Hindi lamang sa mga indibidwal nakatutok ang imbestigasyon kundi pati na rin sa mismong proseso ng pagbabadyet. Nabunyag ang isang nakakagulat na pagtaas ng pondo para sa probinsya ng Camarines Sur. Mula sa orihinal na panukalang mahigit siyam na bilyong piso, ito ay lumobo ng halos triple at umabot sa mahigit 25 bilyong piso sa final version ng General Appropriations Act. Ang ganitong biglaang paglobo ng pondo ay itinuturo sa tinatawag na “bicameral insertions”—mga proyektong isinisingit sa huling yugto ng budget approval na madalas ay hindi dumadaan sa masusing pagbusisi. Ang mas nakakabahala, malaking bahagi ng pondong ito ay napunta sa mga distrito na hawak ng isang maimpluwensyang pamilyang pulitikal, ang mga Villafuerte. Ito ay nagbubukas ng tanong kung ang pondo ng bayan ay nagagamit ba nang tama o nagiging kasangkapan lamang para palakasin ang kapangyarihan ng iilang pamilya.
Dagdag pa rito, ibinunyag din ni Senator Lacson ang tinaguriang “Cabral Files” na nagpapakita na hindi lamang mga mambabatas ang mayroong “allocable funds” o parang pork barrel. Maging ang mga miyembro ng Gabinete ay mayroon ding bilyon-bilyong piso na nakalaan sa ilalim ng kanilang pangalan para sa iba’t ibang proyekto. Binanggit niya na may isang Executive Secretary at dating Public Works Secretary na may bilyon-bilyong halaga ng allocables. Kung totoo ito, nangangahulugan na ang sistema ng “pasalubong” o wish list sa budget ay laganap hindi lamang sa lehislatura kundi pati na rin sa ehekutibo. Ang ganitong sistema ay matagal nang binabatikos dahil sa kawalan ng transparency at ang mataas na posibilidad ng korapsyon.
Ang mga rebelasyong ito ay nagpapatunay na ang laban para sa malinis na pamahalaan ay hindi pa tapos. Ang bawat pagdinig sa Senado at bawat ulat ng AMLC ay hakbang patungo sa katotohanan. Ngunit, ang hamon ay nananatili: paano masisiguro na ang mga sangkot ay mapapanagot? Ang banta ng pag-aresto kay Olivar ay isang simula, ngunit marami pang katanungan ang kailangang sagutin. Bakit pinapayagan ang malalaking insertions sa budget nang walang sapat na oversight? Paano natin masisiguro na ang bawat pisong buwis ng mamamayan ay napupunta sa serbisyo publiko at hindi sa bulsa ng iilan?
Sa huli, ang mahalaga ay ang patuloy na pagbabantay ng publiko. Ang mga impormasyong lumalabas ay dapat magsilbing gabay sa atin upang kilatisin ang ating mga lider at ang sistema ng pamamahala. Hindi sapat na malaman lang natin ang mga balita; kailangan nating hingin ang pananagutan. Ang pondo ng bayan ay para sa bayan, at anumang pagtatangka na nakawin ito o gamitin sa sariling interes ay dapat labanan. Ang Senado at ang iba pang ahensya ay gumagawa ng kanilang trabaho, ngunit ang tunay na kapangyarihan ay nasa kamay ng mamamayang mulat at nakikialam. Ang mga susunod na araw ay magiging kritikal habang hinihintay natin kung tutuluyan na ngang arestuhin ang mga ayaw humarap at kung may iba pang malalaking pangalan ang madadawit sa lumalawak na imbestigasyong ito.
