ALERTO PUBLIKO: HINDI MO AAKALAIN! 6 NA SIKRETONG SENYALES NG STROKE NA MAAARING MAGLIGTAS NG BUHAY NG PAMILYA MO!
Naranasan mo na ba yung pakiramdam na parang “off” ka lang ngayong araw? Yung akala mo pagod lang sa trabaho o kaya naman ay dahil sa puyat kaka-binge watch ng paborito mong teleserye? Minsan, inaakala natin na ang ating nararamdaman ay simpleng sakit ng ulo lang o kaya naman ay pasma dahil sa kakalaba. Pero paano kung ang simpleng “off” na pakiramdam na ito ay isa na palang seryosong babala na kumakatok sa iyong pintuan? Sa mundo ng showbiz at balita, madalas tayong makarinig ng mga kwento ng biglaang pagkawala ng mga sikat na personalidad dahil sa sakit na ito. Isang araw masaya pa silang nagpo-post sa Instagram, at sa isang iglap, nagbabago ang lahat. Nakakatakot, pero ito ang reyalidad na kailangan nating harapin: ang stroke ay walang pinipiling edad o estado sa buhay.
Ang stroke ay tinaguriang “silent traitor” ng ating katawan. Ito yung klase ng traydor na hindi nagpaparamdam hanggang sa huli na ang lahat. Ayon sa isang viral na video na pinag-uusapan ngayon ng libu-libong netizens, ang stroke o cerebrovascular disease ay isa sa mga pangunahing sanhi ng pagkawala ng buhay at kapansanan sa Pilipinas. Nakakagimbal isipin na marami sa ating mga kababayan ang hindi umaabot sa ospital nang buhay o kaya naman ay naiiwan na paralisado dahil lang sa kakulangan ng kaalaman. Sayang, ‘di ba? Kung alam lang sana natin agad ang mga senyales, baka sakaling naagapan pa. Baka sakaling may lolo o lola pa tayong kayakap ngayon.
Kaya naman, mga beshie at mga kabayan, narito ang isang “deep dive” sa anim na maagang babala ng stroke na dapat ninyong isapuso. Huwag itong basahin bilang pananakot, kundi bilang isang sandata. Ang kaalaman ay kapangyarihan, at sa kasong ito, ang kaalaman ay pwedeng maging susi para dugtungan ang buhay ng inyong mga mahal sa buhay.
1. ANG MUKHANG HINDI MAIPINTA (FACE DROOPING)
Unang-una sa listahan at pinakamadaling makita ay ang pagbabago sa mukha. Subukan mong ipangiti ang taong kaharap mo. Kung ang ngiti niya ay “tabingi” o parang may isang side ng mukha na bumabagsak at hindi sumusunod, red flag na ‘yan! Sa mga medical drama sa TV, madalas natin itong nakikita, pero sa totoong buhay, nakakapanlumo itong masaksihan. Ito ay nangyayari dahil ang brain cells na kumokontrol sa facial muscles ay nawawalan ng oxygen. Parang “brownout” sa utak kaya hindi umiilaw ang kabilang parte ng mukha. Huwag nang isipin na “ngalay” lang ito o dahil sa lamig ng aircon. Kapag nakita niyo ito, itakbo na agad sa ER.
Maraming kaso sa Pilipinas kung saan inaakala ng pamilya na “balis” o “na-engkanto” lang ang pasyente kaya namamaga o tabingi ang mukha. Dinadaan sa hilot o tawas. Pero mga kaibigan, hindi ito nadadaan sa orasyon. Ito ay senyales na may ugat sa utak na barado o pumutok. Ang bawat minutong paghihintay sa albularyo ay katumbas ng milyong-milyong brain cells na namamatay.
2. ANG KAMAY NA AYAW SUMUNOD (ARM OR LEG WEAKNESS)
Pangalawa, subukan mong ipataas ang parehong kamay ng pasyente. Kapag ang isa ay kusa at biglang bumabagsak na parang walang lakas, stroke alert na ‘yan. Madalas, nangyayari ito sa iisang side lang ng katawan. Pwedeng sa kaliwang kamay at kaliwang paa, o sa kanan. Ito yung pakiramdam na parang “namamanhid” o “ngimay” pero mas malala dahil wala ka talagang control.
Isipin mo si Tito Boy na bigla na lang nabitawan ang baso habang umiinom, o si Lola Nena na biglang hindi maihakbang ang kaliwang paa habang naglalakad sa mall. Hindi ito simpleng pangangalay dahil sa rayuma o arthritis. Ito ay dahil putol na ang komunikasyon ng utak papunta sa kalamnan. Ang nakakatakot dito, minsan ay “transient” o panandalian lang ito. Ibig sabihin, hihina tapos babalik sa dati. Marami ang nagpapabaya at sinasabing “Okay na ako.” Pero ayon sa mga eksperto, ito ay pwedeng “mini-stroke” o babala na may parating na mas malaking stroke. Huwag maging kampante!
3. ANG SALITANG HINDI MAINTINDIHAN (SPEECH DIFFICULTY)
Pangatlo, at isa sa pinakanakaka-frustrate na senyales, ay ang hirap sa pagsasalita. Ipagbigkas mo ang simpleng pangungusap tulad ng “Maganda ang panahon ngayon.” Kung ang sagot nila ay parang bulol, garalgal, o kaya naman ay hindi nila mahanap ang tamang salita, alam na this! Minsan, gising na gising sila at nakatingin sa iyo, pero ang lumalabas sa bibig nila ay parang alien language o kaya naman ay wala silang masabi kahit gustong-gusto nilang magsalita.
Nakadurog ng puso na makita ang iyong magulang o kapatid na pilit na kinakausap ka pero hindi nila magawa. Sa stroke, naaapektuhan ang “language center” ng utak. Ito ang dahilan kung bakit nagiging “slurred” ang speech. Sa kulturang Pilipino, minsan tinatawanan natin kapag may nabubulol, o sinasabing “lasing lang ‘yan.” Pero tandaan, kung hindi naman uminom at biglang nabubulol, hindi ‘yan nakakatawa. ‘Yan ay emergency.
4. ANG MUNDO AY LUMALABO (VISION PROBLEMS)
Pang-apat, biglaang panlalabo o pagkawala ng paningin. Hindi ito yung lumabo dahil nakalimutan mo ang salamin mo. Ito yung biglaang parang may “kurtina” na bumaba sa paningin mo, o kaya naman ay nagdoble ang tingin mo sa paligid. Minsan, sa isang mata lang, minsan sa pareho.
Marami ang nagkakamali dito. Akala nila ay dahil lang sa puyat o radiation sa cellphone. “Kaka-selpon mo ‘yan!” ang madalas nating marinig na sermon ng mga nanay. Pero kung biglaan at walang dahilan, ibang usapan na ‘yan. Ang mata natin ay direktang konektado sa utak. Kapag may bara sa likod ng utak na nagpoproseso ng paningin, nagdidilim ang paningin natin. Huwag magpatumpik-tumpik, ipasuri agad ito.
5. ANG HILO NA HINDI MAIPALIWANAG (DIZZINESS AND LOSS OF BALANCE)
Pang-lima, ang biglaang pagkawala ng balanse. Ito yung pakiramdam na parang umiikot ang mundo kahit nakatayo ka lang, o yung parang lasing na naglalakad kahit tubig lang ang ininom mo. Tinatawag itong “vertigo” ng iba, pero kapag may kasama itong ibang sintomas tulad ng panlalabo ng mata o panghihina, stroke na ang pinaghihinalaan diyan.
Delikado ito dahil pwedeng matumba ang pasyente at mabagok ang ulo, na lalong magpapalala sa sitwasyon. Sa mga seniors, madalas itong napagkakamalang “hina ng tuhod” o “pasma.” Pero ang totoo, ang cerebellum o ang balance center ng utak ang tinatamaan. Kapag nakita niyo si Lolo na biglang kumapit sa pader at hindi makatayo nang tuwid, huwag nang hintayin na umupo siya at magpahinga. Dalhin na sa emergency room.
6. ANG SAKIT NG ULO NA PARANG KIKIDLAT (SEVERE HEADACHE)
Pang-anim at huli, ang tinatawag na “Thunderclap Headache.” Ito yung sakit ng ulo na ilalarawan ng pasyente bilang “pinakamasakit na naramdaman ko sa buong buhay ko.” Biglaan, matalim, at parang sasabog ang bungo. Hindi ito yung headache na kaya ng paracetamol o tulog lang.
Ito ay madalas na senyales ng hemorrhagic stroke o pagputok ng ugat sa utak. Isipin niyo na lang ang pressure sa loob ng bungo kapag may dumudugo. Nakakatakot, ‘di ba? Maraming Pilipino ang sanay sa sakit ng ulo dahil sa stress sa trabaho o init ng panahon. Pero kailangan nating maging mapagmatyag. Kung ang sakit ng ulo ay may kasamang pagsusuka o paninigas ng leeg, takbo na sa ospital!
ANALYSIS: ANG KALUSUGAN AY KAYAMANAN, PERO BAKIT NATINITIPID?
Ano ang ibig sabihin nito para sa atin? Ipinapakita lang nito na sa kabila ng pagiging “resilient” ng mga Pilipino, minsan ay nagiging pabaya tayo sa ating kalusugan. Masyado tayong nagfofocus sa paghahanapbuhay para sa pamilya na nakakalimutan natin ang ating sarili. Ang pagkain ng matataba (hello lechon at chicharon!), ang kakulangan sa ehersisyo, at ang stress ay mga sangkap sa isang recipe for disaster.
Para sa mga breadwinner, ang stroke ay hindi lang sakit ng katawan, kundi sakit din sa bulsa. Ang gastos sa ospital, therapy, at gamot ay pwedeng umubos ng ipon ng isang pamilya sa loob lang ng ilang araw. Kaya naman, ang “prevention” o pag-iwas ay mas mainam kaysa sa lunas. Ang pagkilala sa mga sintomas na ito ay unang hakbang pa lang. Ang pagbabago ng lifestyle ang tunay na solusyon.
REAKSYON NG MGA NETIZEN: TAKOT AT REALIZATION
Bumaha ng komento at reaksyon sa social media matapos mapanood at mabasa ang impormasyong ito. Heto ang ilan sa mga sentimyento ng ating mga kababayan:
“Grabe, naiyak ako habang binabasa ito. Ganitong-ganito ang nangyari sa Papa ko. Akala namin pagod lang siya galing sa bukid. Nung dinala namin sa ospital, huli na. Sana nalaman ko ‘to noon pa. Miss you, Pa.” – Isang madamdaming komento mula sa isang anak na puno ng pagsisisi.
“Diosko po! Kinabahan ako bigla. Mahilig pa naman ako sa maalat at mataba. Simula bukas, mag-o-oatmeal na talaga ako. Ayoko pang iwan ang mga anak ko nang maaga.” – Isang mommy na natakot para sa kanyang kinabukasan.
“Share ko lang, na-save ko ang buhay ng boss ko dahil dito. Nakita ko na tumabingi ang mukha niya habang meeting. Tinawag ko agad ang guard at pinatawag ng ambulance. Stroke nga daw! Buti naagapan. Maging observant po tayo palagi!” – Kwento ng isang bayaning empleyado.
“Sana all healthy. Pero ang hirap umiwas sa bawal, ang sarap kasi kumain! Pero seryoso, health is wealth talaga. Prayers for everyone’s safety.” – Isang netizen na struggling sa diet pero aware sa panganib.
“Wag baliwalain ang headache! Yung tita ko, sumakit lang ulo, natulog, hindi na nagising. aneurysm na pala. Ingat po tayong lahat.” – Paalala ng isa pang concerned citizen.
WAKAS: ORAS AY GINTO, HUWAG SAYANGIN
Sa huli, ang laban sa stroke ay laban sa oras. Ang tawag ng mga doktor dito ay “Golden Hour.” Kapag nadala ang pasyente sa ospital sa loob ng unang tatlong oras, malaki ang tsansa na maibalik sa normal ang kanyang katawan at maiwasan ang permanenteng kapansanan. Bawat segundo ay mahalaga. Huwag nang mag-isip ng “baka mahal ang bill” o “baka makaabala ako.” Ang buhay ay walang presyo.
Kaya mga Ka-Bisdak, Ka-Pamilya, at Ka-Barkada, pakiusap, i-share ninyo ang artikulong ito. Ikwento sa hapag-kainan, i-post sa group chat ng pamilya, at ituro sa mga anak. Ang simpleng impormasyon na ito tungkol sa Face Drooping, Arm Weakness, at Speech Difficulty (FAST) ay pwedeng maging dahilan kung bakit makakasama niyo pa ang inyong mga mahal sa buhay sa susunod na Pasko.
Tandaan, traidor ang stroke, pero mas matalino tayo kung magiging alerto. Alagaan ang sarili, dahil ikaw ang pinakamahalagang asset ng iyong pamilya. Stay healthy at God bless sa ating lahat!
Kayo, may kakilala ba kayong nakaranas na nito? Paano niyo hinarap ang pagsubok? I-comment ang inyong kwento sa ibaba para makapagbigay ng inspirasyon at lakas ng loob sa iba.
