“Sa isang iglap ng gabi, napagtanto ko na ang gutom, takot, at pangarap ay sabay-sabay na maaaring hubugin ang isang batang handang magbago ng kapalaran, kahit kapalit ang sarili niyang puso.”
Ako ang batang iyon.
Hindi ko malilimutan ang gabing iyon kahit kailan. Ang amoy ng alak na bumabalot sa loob ng maliit naming bahay. Ang tunog ng mabigat na hakbang sa sahig na kahoy. At ang titig na hindi ko kayang salubungin.
“Ano? Nakatitig ka na naman?” sigaw niya.
Hindi ko na kailangang tingnan para malaman kung sino. Alam ko na ang amoy, ang galit, ang boses. Si Joel. Ang asawa ng nanay ko. Ang lalaking natutunan kong katakutan bago pa man ako matutong mangarap.
Nanahimik ako. Natutunan ko na iyon sa murang edad. Kapag sumagot ako, lalala. Kapag umiyak ako, mas sasakit. Kaya nanahimik ako. Nilunok ko ang takot at hinayaan kong manginig ang mga kamay ko sa tabi ng katawan ko.
Lumapit siya. Ramdam ko ang bawat yabag. Sumabit ang paa niya sa bangkong kahoy at muntik pa siyang matumba.
“Bwisit!” sigaw niya bago sinipa ang bangko.
Napaatras ako. Doon ko na alam. Ako na naman.
Bigla niyang hinila ang braso ko. Napasigaw ako.
“Nay!” sigaw ko nang buong lakas. “Nay!”
Mabilis na lumabas si Mama.
“Joel, anong ginagawa mo?” sigaw niya. “Pinagbubuntunan mo na naman ang anak ko. Kung lasing ka, matulog ka na lang. Hindi ‘yung manggugulo ka pa.”
Isang tunog ang sumunod. Isang sampal. At hindi ako ang tinamaan.
Nakita ko na lang ang nanay ko na napaurong, hawak ang pisngi. Parang may pumutok sa dibdib ko.
“Huwag mo ngang saktan ang nanay ko!” sigaw ko.
Doon bumaling ang galit niya sa akin.
Isang malalim na hapdi ang dumapo sa mukha ko. Bumagsak ako sa sahig. Hindi ko alam kung mas masakit ang pisikal na kirot o ang hiya na naramdaman ko habang pinagtitinginan kami ng mga kapitbahay.
“Joel, tama na!” iyak ni Mama habang sinusubukang harangan ako.
“Bastos ang batang ‘yan,” sigaw niya. “Akin na ‘yan at tuturuan ko ng leksyon.”
Magulo. Maingay. Nakakabingi ang takot.
Hinila ako ni Mama papunta sa pintuan.
“Umalis ka muna,” pabulong niyang sabi pero nanginginig ang boses. “Alis. Sasaktan ka ni Joel.”
“Nay…” umiiyak kong sabi.
“Alis na. Bilisan mo.”
Wala akong nagawa. Lumabas ako ng bahay na iyon na walang dala kundi ang suot ko at ilang baryang nasa bulsa ko.
Madilim ang kalsada. Malamig. Hindi ko alam kung saan ako pupunta. Ang alam ko lang, ayokong bumalik. Pakiramdam ko, kapag bumalik ako, baka hindi na ako makalabas.
Sumakay ako ng jeep. Umupo sa dulo. Nakahawak sa bakal habang nakatitig sa ilaw sa labas.
“Bayad po,” mahina kong sabi.
Tiningnan ako ng driver sa salamin.
“Mag-isa ka lang, iha?”
Tumango ako.
Hindi na siya nagtanong.
Sa unang gabi, sa bangketa ako natulog. Karton ang higaan. Ang langit ang kisame. Gutom ang kasama ko. Sa ikalawang araw, natuto akong manghingi.
“Kuya, pwede po bang palimos?”
“Umalis ka diyan.”
Sa ikatlong araw, natuto akong maghanap ng pagkain sa basura. Kinain ko ang tira ng iba. Sa ikaapat, natutunan kong hindi lahat ng umiiyak ay tinutulungan. Sa ikalima, halos hindi na ako makalakad sa sobrang gutom.
Sa ikaanim, nagnakaw ako ng tinapay sa bakery. Isang beses lang. Pero umiyak ako habang ginagawa iyon.
Doon ko natutunan ang unang malaking aral ng buhay. Na ang kahirapan ay hindi romantiko. Na ang gutom ay walang awa. At kung mabubuhay ako, hindi iyon ang buhay na gugustuhin ko.
Makalipas ang dalawang linggo, parang tinanggap ko na ang kalsada bilang tahanan. Hanggang sa may umiyak sa harap ko.
“Anak.”
Si Mama.
“Hinanap kita,” umiiyak niyang sabi habang niyayakap ako.
Tinulak ko siya.
“Ayoko,” sigaw ko. “Bakit po? Para panoorin niyo na naman akong saktan? Pinabayaan niyo ako.”
Nanginginig ang kamay niya habang hawak ako.
“Wala na si Joel,” sabi niya. “Iniwan ko na. May tumulong sa akin. Sumama ka na.”
May bago raw siyang kasama. May lalaking handang tanggapin kami. Glenn ang pangalan.
Ayaw kong sumama. Pero may maliit na bahagi sa akin na umaasang baka nga may pag-asa.
Tahimik lang ako habang bumabalik kami.
Pagdating namin, sinalubong ako ng isang lalaking may dalawang anak.
“Ikaw si Ria?” tanong niya.
Tinitigan ko siya.
Ngumiti siya. “Magiging pamilya na tayo.”
Mula noon, bumuti ang takbo ng buhay namin. Hindi mayaman. Pero sapat. Si Glenn ay factory worker. Pinagkakasya ang sahod. Pinag-aaral kami. Pantay ang trato.
Pero sa loob-loob ko, hindi iyon ang buhay na gusto ko.
Tuwing nakakakita ako ng mga taong nasa loob ng kotse, magaganda ang damit, may kumpiyansa sa kilos, may kung anong nag-aapoy sa dibdib ko.
Ambisyon.
Grade 5 ako nang mas tumimo sa akin ang katotohanan. May mga batang isinilang na may lamang. At may mga batang kailangang mangarap muna bago makaramdam ng kaunti.
Nasa likod ako ng classroom. Yakap ang lumang bag. Nakupas na.
“Uy, tingnan niyo ‘to,” masayang sabi ng kaklase ko.
Bagong notebook. Pink. May ribbon.
Napatingin ako. Hindi ko namalayang nakatitig na pala ako.
Sa breaktime, inilabas nila ang magagandang baunan. Sa akin, simpleng plastic lang. Footlong na hinati.
Tahimik akong tumayo. Sa labas na lang ako kumain.
Gabi, naglakas-loob akong humiling.
“Nay, pwede po bang bilhan niyo ako ng bagong baunan?”
“Baunan lang ‘yan,” sagot niya. “Ang arte mo.”
Tahimik akong yumuko.
Sa gabing iyon, may naputol sa loob ko.
Kapag mahirap ka, bawal ka palang humiling.
Doon nagsimulang magbago ang pangarap ko.
At nang dumating si Marco, isang batang may malinis na polo, mabango, may tsokolate sa bulsa, doon ko unang naramdaman ang pakiramdam ng may nagbibigay.
“Ako si Marco,” sabi niya. “Ang galing mo sa math.”
Ngumiti siya.
At sa bawat tsokolate, bawat notebook, bawat maliit na bagay na ibinibigay niya, unti-unting nabuo sa isip ko ang paniniwala.
Na kapag may pera, madali ang buhay.
Na kung maganda ka, may lalapit.
At kung mayamang lalaki ang lalapit, hindi ka na muling magugutom.
Bata pa ako noon.
Pero doon nagsimula ang kwento ng pangarap kong hindi ko pa alam kung pagliligtas o kapahamakan.
Iyan ang simula.
Sa paglipas ng mga taon, unti-unting humuhubog ang pagkatao ko ayon sa paniniwalang iyon. Hindi ko namalayang habang lumalalim ang pangarap kong makatakas sa kahirapan, mas lalo rin akong lumalayo sa pagiging batang dati kong ako.
High school na ako noon. Hindi na inosente ang tingin ng mga tao. Hindi na simpleng paghanga. Alam ko na kung kailan may intensyon ang isang lalaki, at mas alam ko na kung paano iyon gamitin pabor sa akin.
Sanay na akong purihin, lapitan, ligawan. Sanay na akong piliin kung sino ang papayagan kong manatili at kung sino ang pansamantala lang. Hindi ako basta nagpapapasok ng kahit sino. May pamantayan ako. May direksyon. May layunin.
Isang gabi, hinarap ako ni Mama.
“Ria,” mahina pero mabigat ang boses niya. “Kailangan nating mag-usap.”
Alam ko na agad kung saan patungo iyon. Hubad na hubad ang pagod sa mukha niya.
“Kung tungkol na naman ‘yan sa mga lalaki,” sagot ko, “pagod na ako.”
“Hindi ito simpleng sermon,” sabi niya. “Ina mo ako. Nakikita kitang papalayo.”
Napatawa ako, walang saya. “Kailan pa naging mahalaga ang tingin ng mga tao sa buhay natin? Noong pinabayaan niyo akong masaktan? Noong wala tayong makain?”
Parang sinuntok siya sa sikmura.
“Ginawa ko ‘yon dahil wala akong choice,” nanginginig niyang sabi. “May anak ako.”
Tumayo ako at hinarap siya.
“Eh ako, may choice ako,” mariin kong sagot. “At ginagamit ko ‘yon. Pinipili ko ang may kaya. Pinipili ko ang may future. Ayokong bumalik sa gutom.”
“Babae ka,” sagot niya. “Ikaw ang mawawalan.”
Napakuyom ang kamao ko. “Hindi ko kailangan ng respeto ng lalaking walang maibibigay sa akin kundi pangako. Ang kailangan ko, seguridad.”
Tahimik siyang umiyak.
Ako naman, buo ang loob.
Dumating ang usapan ng prom. Para sa akin, hindi iyon basta sayaw. Isa iyong entablado. Isang pagkakataon para ipakita kung sino ako.
“Hindi ako pupunta roon nang simple,” sabi ko. “Kailangan kong mangibabaw.”
Nag-away kami. Nagtaasan ng boses. Hanggang sa pumayag si Glenn.
“Kung diyan ka sasaya,” sabi niya, “bibigyan kita.”
Sa araw ng prom, alam kong nagtagumpay ako bago pa man ako pumasok sa venue. Ramdam ko ang mga tingin. Ang bulungan. Ang paghanga.
Kasama ko si Eric. Matangkad. Maayos. May dating.
“Aminin ko,” bulong niya, “ikaw ang pinakamaganda rito.”
Ngumiti ako. “Hindi ako pumupunta para makisabay,” sagot ko. “Pumupunta ako para mangibabaw.”
Nang banggitin ang pangalan ko bilang prom queen, parang huminto ang mundo. Korona. Sash. Palakpakan.
Sa harap ng lahat, alam kong napatunayan ko ang sarili ko.
Pagkatapos noon, naging kami ni Eric. At sa loob ng limang buwan, nabuhay ako sa pakiramdam na kontrolado ko ang lahat. Dates. Regalo. Pasalubong. Isang banggit lang, may dumarating.
“Ria, saan ka na naman pupunta?” tanong ni Mama isang Linggo.
“Makikipag-date,” sagot ko.
“Umayos ka,” paalala niya.
Tumawa lang ako. Sanay na siya sa akin.
Pero sa kabila ng lahat ng iyon, may mga gabing hindi ako mapakali. Kapag mag-isa ako sa kwarto. Kapag tahimik na ang bahay. Kapag nakatingin ako sa salamin.
Maganda ako. Oo. Alam ko iyon.
Pero bakit parang may kulang?
Isang gabi, nag-away kami ni Eric. Maliit na bagay. Selos. Kontrol.
“Akala ko ba ikaw ang may standards?” tanong niya.
“May standards ako,” sagot ko. “Kaya huwag mo akong sakalin.”
Doon ko unang naramdaman ang takot. Na ang lalaking inaasahan kong mag-aangat sa akin ay maaari ring maging tanikala.
Naghiwalay kami.
Masakit. Hindi dahil mahal ko siya, kundi dahil nawala ang seguridad na dala niya.
Doon ko napagtanto, sa unang pagkakataon, na delikado ang paniniwalang pinanghahawakan ko.
Na ang pag-asa sa iba ay maaaring gumuho anumang oras.
Pero sa halip na umatras, mas lalo akong tumapang.
Mas lalo akong naging mapili.
Mas lalo kong hinigpitan ang pamantayan.
Kung lalaki ang magiging hagdan ko palabas ng kahirapan, sisiguraduhin kong matibay iyon.
Hindi ko pa alam noon na may kapalit ang bawat hakbang.
At na ang tunay na pagsubok ay hindi sa pagkuha ng gusto mo, kundi sa pagharap sa sarili mong anino.
Habang tumatagal, mas nagiging malinaw sa akin na hindi sapat ang ganda, hindi sapat ang talino, at lalong hindi sapat ang umasa lamang sa kung sino ang handang magbigay. May mga lalaking dumaan. May mas mayaman. May mas matanda. May mas marunong mangako. At sa bawat isa, akala ko mas papalapit ako sa buhay na gusto ko.
Ngunit may mga gabing umuuwi akong tahimik. Nakahiga sa kama. Nakatingin sa kisame. At sa likod ng lahat ng regalong natanggap ko, may isang tanong na paulit-ulit bumubulong sa isip ko. Hanggang kailan?
Isang gabi, nadatnan ako ni Mama sa sala. Hindi ako umiiyak. Hindi rin ako galit. Tahimik lang.
“Ria,” mahina niyang tawag. “Pagod ka na ba?”
Hindi ako sumagot agad. Umupo siya sa tabi ko.
“Hindi kita pinipilit baguhin ang sarili mo,” sabi niya. “Gusto ko lang malaman mo na kahit anong mangyari, anak pa rin kita.”
Doon ako napaluha.
Hindi dahil sa sermon. Hindi dahil sa pangaral. Kundi dahil sa unang pagkakataon, naramdaman kong hindi ako kailangang magpanggap.
“Pagod na ako, Nay,” amin ko. “Pagod na akong patunayan na hindi ako mahirap. Pagod na akong matakot na bumalik sa dati.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi kasalanan ang mangarap,” sagot niya. “Pero sana, huwag mong kalimutan ang sarili mo.”
Kinabukasan, tumanggi ako sa isang imbitasyon. Isang mamahaling dinner. Isang lalaking may kotse. Isang buhay na dati kong hahabulin.
Sa unang pagkakataon, pinili kong umuwi.
Hindi naging madali ang sumunod na mga taon. Walang instant na ginhawa. Walang biglaang pag-angat. Nag-aral ako nang mabuti. Nagtrabaho nang part-time. Natutong mag-ipon. Natutong tumanggi. Natutong maghintay.
May mga pagkakataong gusto kong bumalik sa dati. Sa madaling daan. Sa mabilis na solusyon. Pero tuwing naaalala ko ang batang natulog sa bangketa, ang batang naghanap ng pagkain sa basura, alam kong ayokong palitan ang isang kulungan ng isa pang kulungan.
Hindi ko sinasabing masama ang mangarap ng maginhawang buhay. Hindi ko sinasabing mali ang magmahal. Ang sinasabi ko lang, natutunan ko na ang tunay na seguridad ay hindi ibinibigay. Pinaghihirapan ito.
Ngayon, kapag tumitingin ako sa salamin, hindi ko na tinatanong kung sapat ba ang ganda ko. Ang tinatanong ko, sapat ba ang tapang ko.
At sa wakas, masasabi kong oo.
Hindi pa tapos ang kwento ko. Pero sigurado ako sa isang bagay. Hindi na ako babalik sa batang takot, gutom, at umaasa sa awa ng iba.
Ako si Ria.
At ang buhay ko, sa wakas, ay akin na.
