“May mga pangarap na pinipigilan ng mga taong akala natin ay dapat unang maniwala sa atin, at may mga sugat na inaabot ng dekada bago tuluyang maghilom.”

Ako si Roberto. Pero noon, sa ilalim ng araw ng San Isidro, Buboy lang ang tawag sa akin. Bata ng bukid. Anak ng magsasaka. At ayon sa paniniwala ng sarili kong ama, hanggang doon lang dapat ang marating ko.

Hindi ko malilimutan ang init ng araw noong mga panahong iyon. Para itong nagbabagang bakal na nakasabit sa kalangitan, handang tumupok ng kahit anong mangarap. Sa tuwing sisilip ako mula sa lilim ng puno ng mangga, nakikita ko ang likod ni Itay, si Mang Gregorio, nakayuko, pawisan, hinihila ang araro kasama ang kalabaw naming si Putol. Apatnapu’t lima pa lang siya noon, pero parang animnapu na ang pagod na bumabalot sa buong pagkatao niya.

Ako naman, labing-apat na taong gulang, may hawak na lumang libro. Hindi laruan, hindi holen, hindi gagamba. Libro. Doon ko unang natutunang maniwala na may mas malawak pang mundo sa labas ng palayan.

“Oy Buboy!” sigaw ni Itay isang tanghali. “Ano na namang ginagawa mo diyan?”

Tumayo ako at pinunasan ang pawis sa noo. “Tapos na po ‘yung damo, Tay. Maaga ko pong ginawa.”

Sinulyapan niya ang libro sa kamay ko at napailing. “Aklat na naman. May naidudulot ba ‘yan sa atin? Nabubusog ba tayo diyan?”

Mahinahon akong sumagot kahit nanginginig na ang dibdib ko. “Marami po akong natututunan, Tay.”

Sinabi ko pa sa kanya ang tungkol sa araw na isa ring bituin, tungkol sa kalawakan, tungkol sa posibilidad. Pero sa bawat salita ko, mas lalong tumitigas ang mukha niya.

“Ang alam ko,” sabi niya, “kapag hindi ako nag-araro, wala tayong kakainin. ‘Yan ang totoong mundo.”

Doon ko unang sinabi ang pangarap ko. Gusto kong mag-aral. Gusto kong makatapos. Gusto kong maging engineer.

Tumawa siya. Hindi tawa ng katuwaan, kundi tawa ng panlalait. “Anak ng magsasaka, magiging inhinyero? Gumising ka, Buboy. Ang kapalaran natin ay dito. Sa lupang ‘to.”

Masakit. Pero mas masakit ang sumuko. Kaya hindi ako tumigil.

Gabi-gabi, sa ilalim ng mahinang ilaw ng gasera, palihim akong nagbabasa. Minsan pinapagalitan. Minsan pinapalo. Pero hindi namamatay ang apoy sa loob ko.

Hanggang sa dumating ang gabing sinabi ko sa kanya ang tungkol sa scholarship. Libre ang matrikula. Kailangan ko lang magsikap.

“Hindi pwede,” sagot niya. “Kailangan kita sa bukid.”

Nag-away kami. Sigawan. Luha. Hanggang sa kinabukasan, ginawa ko ang desisyong akala ko ay tama. Ipinagbili ko ang mga manok. Pambili ng kwaderno. Pambili ng sapatos.

Nang malaman niya, sinampal niya ako. Mas masakit kaysa sa anumang palo. At pinalayas niya ako.

“Lumayas ka,” sabi niya. “Huwag ka nang babalik hangga’t hindi mo nadadala ang pagiging inhinyero mo.”

Bitbit ang pangarap at ilang gamit, naglakad ako palayo nang hindi lumilingon. Dahil alam kong kapag lumingon ako, baka hindi na ako makaalis.

Ang Maynila ay halimaw. Malaki. Maingay. Walang pakialam. Natulog ako sa simbahan, sa ilalim ng tulay. Kumain ng tira. Umiyak sa gabi.

Hanggang sa makilala ko si Aling Nita. Karinderya. Plato. Adobo. Isang pagkakataon.

Tinulungan niya akong makapag-aral sa gabi. Nagtrabaho ako sa umaga. Pandesal. Hugasan. Taga-sibuyas. Walang pahinga.

Doon ko nakilala si Lira. Kaibigan. Kakampi. Pag-ibig. Magkasama kaming nangarap sa gitna ng pagod.

Nakatapos ako ng high school bilang isa sa pinakamagaling. Nakakuha ng scholarship sa engineering. Hindi madali. Pero kinaya.

Habang ako’y umaangat, si Itay naman ay unti-unting bumabagsak. Tumanda. Nanghina. Naiwan mag-isa. Hindi ko alam. O baka ayaw ko lang aminin noon.

Lumipas ang mga taon. Nagtapos ako. Nagtrabaho. Nagnegosyo. Nagkapamilya. May bahay. May sasakyan. May lahat.

Maliban sa kapatawaran.

Dalawampung taon ang lumipas bago ako bumalik sa San Isidro. Kasama ang asawa ko at mga anak ko.

Wala na ang puno ng mangga. Wala na ang dampa. Pero naroon pa rin siya. Kuba. Mahina. Mag-isa.

“Magandang araw po,” sabi ko.

Tiningnan niya ako. “Sino ka?”

Lumuhod ako sa harap niya. “Itay… ako po si Buboy.”

Doon bumagsak ang lahat. Luha. Yakap. Pagsisisi. Kapatawaran.

Inuwi ko siya. Hindi bilang utang na loob, kundi bilang anak.

Sa gabing iyon, tinanong niya ako kung paano ko nagawa ang lahat.

“Dahil po sa inyo,” sagot ko. “Ginawa kong lakas ang sakit.”

Ngumiti siya sa pagitan ng luha. At sa ilalim ng mga bituin, pareho naming naunawaan ang isang bagay.

Ang mga pangarap ay parang mga bituin. Mukhang malayo. Mukhang imposible. Pero kayang magbigay-liwanag sa tamang taong hindi susuko.

Ito ang kwento ko. At sana, sa bawat magulang at anak na makababasa nito, piliin ninyo ang paniniwala kaysa takot. Dahil minsan, isang pagtitiwala lang ang kailangan para magbago ang buong kinabukasan.