Mga Proyektong Milyon-Milyon, Mga Koneksiyong Lumilitaw: Sa Loob ng DPW Leaks sa Ilocos Norte
Sa gitna ng patuloy na pagbusisi sa mga dokumentong tinaguriang DPW leaks, unti-unting nabubuo ang mas malawak na larawan ng kung paano umano nagkakaroon ng impluwensya ang ilang makapangyarihang indibidwal sa mga proyektong pinopondohan ng gobyerno. Hindi na lamang mga mambabatas ang nasisilip sa mga papeles, kundi maging ang mga lokal na opisyal na may malalim na ugnayan sa mga kontratang nagkakahalaga ng daan-daang milyong piso.
Ayon sa mga dokumentong sinuri ng isang news organization, may mga tala ng umano’y mga proyektong inirekomenda bago pa man ito pormal na isumite ng ahensya sa Kongreso bilang bahagi ng budget proposal. Ang mga dokumentong ito, na kalauna’y naging bahagi ng General Appropriations Act, ay naglalaman ng mga line item na nagpapakita kung saan mapupunta ang pondo at kung aling mga lugar ang makikinabang.
Isa sa mga pangalang lumitaw sa mga dokumento ay ang dating gobernador ng Ilocos Norte na kasalukuyang nagsisilbi bilang bise gobernador. Batay sa pagsusuri, aabot sa labinlimang proyekto ang umano’y inirekomenda para sa kanyang lalawigan sa loob lamang ng isang taon. Lahat ng proyektong ito ay tumagos sa pambansang budget, na may kabuuang halagang tinatayang umaabot sa halos limang daan at limampung milyong piso.
Binigyang-diin ng mga nagsuri sa dokumento na ang mga ito ay hindi tinatawag na budget insertions. Sa halip, ito ay mga line item na bahagi ng opisyal na panukala ng ahensya at dumaan sa talakayan sa Kongreso bago tuluyang maisama sa General Appropriations Act. Gayunpaman, ang tanong ng marami ay kung paano nabuo ang listahan ng mga proyektong ito at kung sino ang may impluwensya sa pagpili ng mga ito.
Kapansin-pansin din sa listahan na kakaunti lamang ang mga lokal na opisyal na lumilitaw bilang project proponents. Sa kabuuang dokumento, hindi man lang umabot sa sampu ang bilang ng mga lokal na lider na kasama, na binubuo ng ilang alkalde at dalawang gobernador. Dahil dito, lalong umigting ang interes ng publiko kung bakit tila konsentrado ang mga proyekto sa iilang pangalan.
Sa mas malalim na pagsusuri sa mga proyektong iniuugnay sa dating gobernador, lumitaw na sampu sa labinlimang proyekto ang mayroon nang nakatalagang kontrata. Ang natitirang lima ay nakalista sa pambansang budget ngunit hindi pa umano dumaraan sa procurement process. Ang ganitong sitwasyon ay nagbubukas ng tanong kung paano pinaplano at ipinatutupad ang mga proyektong pampubliko.
Sa mga proyektong may kontrata na, isang construction company ang nakakuha ng malaking bahagi. Limang proyekto ang napunta sa isang kumpanyang nagsimulang maging aktibo sa lalawigan kamakailan lamang. Ang iba pang proyekto ay nahati sa ilang kompanya na pawang may operasyon din sa parehong rehiyon.
Batay sa mga opisyal na kontrata, ang nasabing construction company ay pagmamay-ari ng isang indibidwal na may direktang ugnayan sa isang lokal na punong ehekutibo sa parehong probinsya. Noong unang taon ng kanilang operasyon sa Ilocos Norte, nakakuha na agad ang kumpanya ng mahigit tatlumpung proyekto na nagkakahalaga ng mahigit isang daan at walumpung milyong piso. Sa sumunod na taon, lalo pang lumobo ang bilang ng mga proyektong nakuha nito, umabot sa siyamnapu, na may kabuuang halagang halos limang daang milyong piso.
Hindi lamang ito ang kumpanyang may kaugnayan sa mga lokal na opisyal. Mayroon ding isa pang construction firm na nakapangalan mismo sa isang alkalde sa lalawigan. Ang kumpanyang ito ay itinuturing na isa sa pinakamalalaking contractor sa buong rehiyon, na sa loob lamang ng isang taon ay nakakuha ng mahigit limampung proyekto na nagkakahalaga ng halos dalawang bilyong piso.
Dahil sa mga impormasyong ito, una nang nagrekomenda ang isang civic group na magsampa ng kaso sa Ombudsman laban sa mga sangkot na kontratista at opisyal. Ayon sa grupo, maaaring may paglabag sa mga batas na nagbabawal sa mga opisyal ng pamahalaan na magkaroon ng pinansyal na interes sa mga kontrata ng gobyerno, lalo na kung ang mga ito ay nasa loob ng kanilang sariling nasasakupan.
Batay sa umiiral na mga patakaran, malinaw na ipinagbabawal sa mga halal na opisyal ang maging financially interested sa government contracts habang sila ay nasa posisyon. Ipinagbabawal din ang anumang uri ng interbensyon sa mga transaksyon ng gobyerno kung saan maaaring makinabang ang opisyal o ang kanilang pamilya. Ang mga probisyong ito ay nilikha upang maiwasan ang conflict of interest at mapanatili ang integridad ng serbisyo publiko.
Sa kabila ng mga dokumentong lumalabas at ng mga rekomendasyon ng mga watchdog group, nananatiling tahimik ang mga pinangalanang opisyal at indibidwal. Sinikap ng mga mamamahayag na kunin ang kanilang panig upang mabigyan ng balanse ang ulat, subalit hanggang sa mga sandaling iyon ay wala pang tugon mula sa kanila.
Para sa mga eksperto sa governance at public accountability, ang mga ganitong ulat ay hindi lamang usapin ng legalidad kundi pati ng moralidad. Kahit pa dumaan umano sa tamang proseso ang mga proyekto, mahalaga pa ring suriin kung may undue influence o hindi patas na kalamangan na naganap sa likod ng mga desisyon.
Habang patuloy ang paglalabas ng mga detalye mula sa DPW leaks, mas dumarami ang panawagan para sa mas malinaw at mas bukas na sistema sa paglalaan ng pondo ng bayan. Para sa publiko, ang isyung ito ay hindi lamang tungkol sa mga pangalan at halaga, kundi tungkol sa kung paano ginagamit ang buwis ng mamamayan at kung sino ang tunay na nakikinabang dito.
Sa huli, ang mga dokumentong ito ay nagsisilbing paalala na ang transparency ay mahalagang sangkap ng demokrasya. Hangga’t hindi ganap na naipapaliwanag ang mga koneksyon at galaw sa likod ng mga proyekto, mananatiling buhay ang pagdududa at patuloy ang panawagan para sa pananagutan. Ang susunod na mga hakbang ng mga awtoridad at ng mga sangkot ay inaasahang magiging mahalaga sa pagtukoy kung ang mga natuklasan ay mauuwi sa paglilinaw o sa mas malalim pang usapin ng pananagutan sa pamahalaan.
