Panimula: Ang Banta ng “Budget Within a Budget”
Sa panahon ngayon na ang bawat sentimo ay mahalaga para sa ordinaryong pamilyang Pilipino, isang nakakagulat na balita ang yumanig sa Kamara at Senado. Habang nagkukumahog ang taumbayan sa pagbabayad ng buwis at pagharap sa taas-presyo ng mga bilihin, mayroong bilyon-bilyong pondo sa gobyerno na tila nakalutang sa ere—walang malinaw na pagkukunan, pero handang gastusin.
Ito ang sentro ng mainit na usapin ngayon: Ang P150 Bilyong Unprogrammed Appropriations (UA) sa 2026 General Appropriations Act (GAA).
Hindi na ito simpleng usapang pulitika lamang. Ito ay usapin ng kaban ng bayan na posibleng maging ugat na naman ng dambuhalang korapsyon kung hindi mababantayan. Dahil dito, naghain ng matinding petisyon sa Korte Suprema sina Caloocan City Representative Edgar Erice at Mamamayang Liberal Party-list Representative Leila de Lima. Ang kanilang sigaw: Ideklarang unconstitutional ang pondong ito bago pa mahuli ang lahat.
At sa isang hindi inaasahang pagkakataon, tila nakahanap ng kakampi ang mga kritiko sa loob mismo ng Senado sa katauhan ni Senator Erwin Tulfo.
Ang Petisyon: Pigil-Korapsyon o Pulitika?
Personal na nagtungo sa Korte Suprema ang dalawang mambabatas upang ihain ang “Petition for Certiorari and Prohibition.” Ang kanilang target ay ang Section 43 ng 2026 GAA. Hinihiling nila sa Kataas-taasang Hukuman na maglabas ng Temporary Restraining Order (TRO) upang agad na pigilan ang paggamit ng P150.9 bilyong pondo na natira sa Unprogrammed Appropriations.
Ayon sa record, ang orihinal na halaga ng UA na ipinasa ng Kongreso ay umaabot sa P243.4 bilyon. Bagama’t “vineto” o tinanggal ni Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. ang P92.5 bilyon dito, may natira pa ring mahigit P150 bilyon na nakabimbin.
Bakit ito delikado?
Ayon kay Rep. Erice, ang ganitong klase ng pondo ay ang “paboritong laruan” ng mga tiwali. Ito raw ang nagiging sanhi ng mga “ghost projects” o mga proyektong sa papel lang nag e-exist pero hindi naman napapakinabangan ng taumbayan.
“Yan ‘yung nagamit sa pinakamalaking nakawan sa bayan,” mariing pahayag ni Erice. Ipinaliwanag niya na tinatanggal ang mga mahahalagang item sa National Expenditure Program (NEP) o yung orihinal na budget plan, at inililipat ito sa Unprogrammed Funds. Dahil dito, nawawalan ng transparency. Ang mga proyektong dapat sana ay detalyado at may konkretong plano ay napapalitan ng mga substandard na proyekto na madaling kurakutin.
Ang Argumento: Budget na Walang Pera
Ang pinakamatibay na argumento ng mga petitioner ay ang konsepto ng “Unprogrammed Appropriations” mismo. Sa madaling salita, ito ay “standby funds.” Ibig sabihin, wala talagang cash na nakalaan para dito sa ngayon.
Mapopondohan lamang ang mga proyektong nakalista sa UA kung:
May sobrang revenue o kita ang gobyerno mula sa buwis at iba pang koleksyon.
May uutangin ang gobyerno mula sa ibang bansa o foreign loans.
Para kay Rep. Leila de Lima, ito ay isang malinaw na paglabag sa Konstitusyon. Mistula raw itong “budget within a budget.” Binibigyan nito ng kapangyarihan ang Ehekutibo na gumastos ng pera na wala naman talaga, o di kaya ay gumawa ng paraan (tulad ng pangungutang) para lang mapondohan ang mga proyektong ito.
“Hangga’t walang malinaw na ruling ang Supreme Court tungkol sa constitutionality ng unprogrammed appropriations na it runs in the billions, ito ay nagiging source ng abuso,” paliwanag ni De Lima. Dagdag pa niya, nagiging “discretionary spending” ito ng Pangulo at ng kanyang mga alipores, kung saan nawawala ang “balance of power” ng Kongreso sa pagbabantay ng pera ng bayan.
Senator Tulfo: “Matutukso Ka Eh!”
Sa gitna ng depensa ng Department of Budget and Management (DBM) na nagsasabing “valid” at “hindi blank check” ang standby funds, isang boses mula sa Senado ang umagaw ng atensyon.
Si Senator Erwin Tulfo, na kilala bilang kaalyado ng administrasyon at pumirma pa nga sa Bicameral Conference Committee report ng budget, ay nagpahayag ng pagsang-ayon sa mga petitioner.
Sa isang prangkahan at diretsahang pahayag, kinuwestiyon ni Tulfo ang lohika ng paglalagay ng pondo na wala naman palang kasiguraduhan.
“Why will you have unprogrammed projects? Wala ka ngang pera. Ba’t mo ilalagay? Tama ‘yun eh. Matutukso ka eh,” sabi ni Tulfo.
Ipinaliwanag ng Senador na kapag may nakalistang proyekto pero walang pondo, gagawa at gagawa ng paraan ang mga opisyal para hanapan ito ng pera. At doon papasok ang “magic” ng korapsyon. Dahil dito, may matapang na mungkahi si Tulfo para sa susunod na taon.
“Kaya gusto ni Senator Tulfo na gawing ZERO ang Unprogrammed Appropriation sa 2027,” ayon sa ulat.
Para sa kanya, kung walang pera, huwag nang ilista. Ito ang pinakamabisang paraan para maiwasan ang tukso. Iminungkahi rin niya na dapat mismong mga taga-Kongreso at Senado ang mag-random check sa mga proyektong pinondohan ngayong taon upang masigurong hindi ito “ghost projects.”
Ang Isyu ng Ayuda at Impeachment
Hindi rin naiwasang matanong si Senator Tulfo tungkol sa mga usap-usapan na ang budget ngayong 2026 ay puno ng “soft pork” o pondo na gagamitin para suhulan ang mga mambabatas na suportahan ang impeachment case laban kay Vice President Sara Duterte.
Partikular na tinutukoy dito ang mga programang tulad ng AICS (Assistance to Individuals in Crisis Situation), MAIP (Medical Assistance for Indigent Patients), at TUPAD. Sinasabing ang sobrang laking pondo para sa mga “ayuda” na ito ay gagamitin bilang “carrot” o pabuya sa mga pulitiko.
Pero dito, pumalag si Tulfo. Bilang Vice Chair ng komite, nilinaw niya na walang kinalaman ang impeachment sa pagtataas ng budget para sa ayuda.
“Ako as Vice Chair, wala akong nakita na pondo para gamitin to operate against the Vice President for her impeachment,” giit ni Tulfo.
Bakit Tinaasan ang Ayuda? Ang Tunay na Dahilan
Ayon kay Tulfo, ang pagtaas ng budget sa AICS at MAIP ay base sa “pangangailangan” at hindi sa pulitika. Ibinahagi niya ang karanasan noong nakaraang taon kung saan sunod-sunod ang mga bagyo at lindol.
“Ubos na po ‘yung pondo namin boss,” ito umano ang sumbong sa kanya ni DSWD Secretary Rex Gatchalian noon. Dahil dito, siniguro nila sa 2026 budget na may sapat na “contingency fund” para sa mga hindi inaasahang kalamidad.
Pagdating naman sa MAIP o tulong medikal, ipinaliwanag ni Tulfo ang realidad ng buhay mahirap sa Pilipinas. Madaling sabihin na libre sa mga pampublikong ospital (DOH Hospitals) dahil sa “zero billing,” pero ang problema ay ang kapasidad.
“Pumunta ka sa DOH hospitals… Ang problema, makakapasok ka ba? Kasi ang capacity lang nila 300-400 bed capacity,” paliwanag ni Tulfo.
Kapag puno ang pampublikong ospital at naghihingalo na ang pasyente (halimbawa, puputok na ang appendix), walang choice ang pamilya kundi dalhin ito sa private hospital. Dito pumapasok ang halaga ng MAIP.
Ibinunyag ni Tulfo na halos lahat ng malalaking pribadong ospital tulad ng St. Luke’s, Cardinal Santos, at Makati Med ay tumatanggap na ngayon ng MAIP Guarantee Letters. Ito ay malaking tulong sa mga mahihirap na pasyente na kailangang dumaan sa pribadong gamutan.
“Kaya tinaasan natin ‘yung MAIP… Syempre medyo may kamahalan ang private kaysa sa public,” aniya.
Pangwakas: Ang Laban ng Korte Suprema
Sa ngayon, ang bola ay nasa kamay na ng Korte Suprema. Papaboran ba nila ang petisyon nina Erice at De Lima at pipigilan ang P150 bilyong pondo? O kakatigan nila ang DBM at ang Ehekutibo na nagsasabing kailangan ito bilang standby funds?
Ang sigurado, mulat ang mata ng taumbayan. Ang pagsasalita ni Senator Tulfo ay nagbigay ng balidasyon sa pangamba ng marami: na ang pondo na walang malinaw na pinanggalingan ay pwedeng maging ugat ng pagnanakaw.
Sa gitna ng hirap ng buhay, ang P150 bilyon ay napakalaking halaga para mawala lang o mapunta sa bulsa ng iilan. Ito ay halagang pwedeng magtayo ng libo-libong silid-aralan, ospital, at pabahay. Ito ay halagang hindi dapat pinaglalaruan.
Abangan natin ang susunod na kabanata sa labang ito para sa kaban ng bayan.
