Sa unang tingin, parang hiwa-hiwalay na balita lamang ang mga lumulutang ngayon tungkol sa DPWH—isang biglang paglobo ng budget sa isang distrito, isang flood control scandal, at mga pangalan ng kongresista at negosyanteng biglang nasasangkot. Ngunit habang unti-unting nabubuo ang larawan, nagiging malinaw na iisa ang sentro ng lahat ng ito: isang sistemang matagal nang umiiral, tahimik na gumagalaw, at ngayon lang unti-unting nabubunyag.
Nagsimula ang lahat sa isang tanong na bumabagabag sa maraming nagbabantay ng pondo ng bayan: paano nagiging posible na ang isang distrito ay biglang tumalon ang budget mula sa ilang bilyong piso patungong lampas sampung bilyon? Saan nanggagaling ang dagdag na pera, at sino ang naglalakad nito?
Kasabay nito, lumawak ang imbestigasyon sa tinaguriang flood control scandal. Hindi na lang mga lokal na opisyal ang nasasangkot. Ayon sa mga ulat, umabot na ito sa mundo ng mga social elite at malalaking pangalan sa negosyo. Sa gitna ng pagsusuri sa mga frozen assets ng ilang kongresista, may mga koneksiyong lumitaw na lalong nagpainit sa isyu.
Ngunit ang pinakamalaking pasabog ay dumating nang mailantad ang umano’y “wish list system” sa loob mismo ng DPWH—isang mekanismong hindi lang pala para sa mga district congressman. Ayon sa mga dokumentong lumabas sa tinaguriang DPWH leaks, may mahigit 40 party-list groups na may kanya-kanyang listahan ng proyektong nais ipasok sa pambansang budget. Ang halaga? Umaabot sa bilyon-bilyong piso.
Base sa mga ulat, sa mahigit limampung party-list sa Kongreso, hindi bababa sa apat ang may malinaw na endorsed projects sa panukalang 2025 DPWH budget. Ang kabuuang halaga ng kanilang mga hinihiling na proyekto ay lampas Php4 bilyon—isang numerong mahirap ipagwalang-bahala.
Isa sa mga nangunguna sa listahan ang Ang Probinsyano Party-list na pinamumunuan ni Congressman Alfred De los Santos. Aabot sa Php2.1 bilyon ang halaga ng kanilang mga proyektong nakapaloob sa budget proposal. Bagama’t ang adbokasiya ng grupo ay para sa mga magsasaka at mangingisda, ang kanilang mga proyekto ay nakakalat sa iba’t ibang lalawigan gaya ng Bicol, Capiz, Mindoro, at Batangas. Para sa marami, dito nagsisimula ang tanong: paano napupunta sa ganitong mga lugar ang pondo ng isang party-list na may tiyak na sektor na kinakatawan?
Kasunod nito ang Ako Bicol Party-list, na may humigit-kumulang Php1.4 bilyong proposed projects, karamihan ay nasa Albay. Pangatlo naman ang 4Ps Party-list ni Representative Marcelino Libanan na may tinatayang Php1 bilyon na proyekto sa Eastern Samar, Maguindanao del Sur, at Isabela.
Mahalagang linawin: ayon sa mga ulat, ang mga proyektong ito ay hindi simpleng budget insertions sa huling yugto ng proseso. Ang mga ito ay line items na isinama na mismo sa budget proposal ng DPWH. At dito lalong nagiging sensitibo ang usapin—dahil ang tanong ay hindi lang kung ilegal ba ito, kundi kung paano ito sistematikong nangyayari.
Dito pumasok ang salaysay ng whistleblower na si dating DPWH Undersecretary Roberto Bernardo. Sa kanyang sinumpaang pahayag, detalyado niyang inilarawan ang proseso kung paano umano nagsisimula ang presyur sa loob ng ahensya. Ayon sa kanya, sa consultation stage pa lamang ng budget, may mga pulitikong humihingi na ng pabor at nagtutulak sa mga district engineer na isumite ang kanilang wish list ng mga proyekto.
Pinaka-kritikal sa kanyang rebelasyon ang papel umano ng dating DPWH Undersecretary Maria Catalina Cabral, na ayon kay Bernardo, personal na kumokontak sa mga mambabatas upang kolektahin ang kanilang listahan ng proyekto na isasama sa budget. Isang sistemang, ayon sa whistleblower, nagbubukas ng pinto sa kickback at sa pagtatanggol ng mga proyekto sa Kongreso kapalit ng pag-apruba.
Sa ganitong konteksto, maraming sektor ang nababahala. Ang party-list system, na orihinal na nilikha upang bigyan ng boses ang mga marginalized, ay tila nagiging daan upang makakuha ng malalaking pondo para sa mga proyektong malayo sa kanilang adbokasiya.
Habang lumalalim ang usapin sa budget, umabot din sa pinakamataas na antas ng gobyerno ang panawagan para sa pananagutan. Sa isang matapang na pahayag, iginiit ni ACT Teachers Party-list Representative Antonio Tinio na dapat managot maging ang Pangulong Ferdinand Marcos Jr. kaugnay ng flood control scandal.
Para kay Tinio, hindi sapat na mga mababang opisyal lamang ang sisilipin. Pinangalanan din niya ang iba pang matataas na opisyal na dapat umanong isama sa imbestigasyon, kabilang sina dating Executive Secretary Lucas Bersamin, dating Budget Secretary Amenah Pangandaman, at dating Public Works Secretary Manuel Bonoan. Aniya, kung ang mga pinakamataas na opisyal ay hindi kayang imbestigahan, paano pa aasahang mananagot ang mas mababang opisyal?
Nagbabala si Tinio na kung hindi magiging patas ang imbestigasyon, posibleng mauwi ito sa isang malawakang pagtatakipan. Sa kanyang pananaw, maraming Pilipino ang nadismaya na sa mga naunang pangako na may “big fish” na makukulong—mga pangakong hanggang ngayon ay tila nananatiling salita.
Samantala, isa pang sentro ng atensyon ang Albay, partikular ang ikalawang distrito nito. Ayon sa mga dokumentong nakuha mula sa National Expenditure Program, ang orihinal na bilyong pisong budget ng distrito ay biglang umakyat sa Php10.8 bilyon sa General Appropriations Act. Ang dahilan: tinatayang Php4.4 bilyon na halaga ng congress-initiated new items o bicam insertions.
Batay sa mga papeles, halos Php2.4 bilyon dito ay iniuugnay sa Albay District Representative Joey Salceda. Karamihan sa mga ito ay flood control projects, multi-purpose buildings, at mga kalsada sa Legazpi City at Daraga. Mayroon pa umanong hiwalay na sponsored projects na nagkakahalaga ng daan-daang milyon.
Mariin itong itinanggi ni Salceda. Sa kanyang depensa, sinabi niyang wala siyang anumang bicam insertion at iginiit na ang kanyang distrito ay tila naging “home base” ng pitong iba pang party-list representatives, kabilang ang Ako Bicol, One Rider, at Ang Probinsyano. Ayon sa kanya, hindi niya alam kung sino ang nagpasok ng mga proyektong ito sa kanyang distrito.
At dito muling bumabalik ang malaking tanong: kung hindi siya, sino? Paano nagiging posible na ang isang distrito ay nagiging parking lot ng mga proyekto ng iba’t ibang mambabatas?
Habang patuloy ang pagbusisi sa budget, mas lalo pang umiinit ang imbestigasyon sa yaman ng magkapatid na kongresistang sina Eric at Edvic Yap. Ayon sa mga ulat, personal na inanunsyo ng pangulo ang pag-freeze ng assets ng magkapatid at ng kanilang mga kumpanya, kabilang ang kontrobersyal na Silver Wolves Construction. Umabot sa 80 bank accounts ang isinailalim sa freeze order—isang malinaw na indikasyon ng lawak ng imbestigasyon.
Sa gitna ng mga dokumentong sinuri ng Anti-Money Laundering Council, isang joint bank account ang agad na umagaw ng pansin: isang account na nakapangalan kay Congressman Edvic Yap at sa negosyanteng si Philip Tay Laude, asawa ng kilalang social media personality na si Small Laude.
Bagama’t wala pang detalyeng inilalabas tungkol sa eksaktong galaw ng pera, sinabi ng AMLC na may sapat na probable cause upang i-freeze ang account. Higit pa rito, natuklasan din ang isang malawak na network ng transaksyon sa personal na accounts ni Edvic Yap—mahigit isang daang direct transactions na may kabuuang halagang lampas Php4.7 bilyon.
Ayon sa imbestigasyon, marami sa mga pondong ito ay nagmula sa mga contractor na nasasangkot din sa kontrobersyal na flood control projects. Mayroon ding international remittances patungo sa Germany, UAE, Canada, at iba pang bansa, na iniuugnay sa pagbili ng mga high-end luxury vehicles.
Sa kabila ng lahat ng ito, nananatiling tahimik ang ilang pangalang lumilitaw sa imbestigasyon. Walang paliwanag, walang pahayag—at dito lalong tumitindi ang interes at hinala ng publiko.
Sa huli, malinaw na ang mga isyung ito ay hindi magkakahiwalay. Mula sa bilyong pisong wish list ng party-list groups, sa biglaang paglobo ng district budgets, hanggang sa mga joint bank accounts at international money trails, iisa ang sinisilip ng bayan: ang sistemang nag-uugnay sa kapangyarihan at pera.
Ang tanong ngayon ay hindi na kung may anomalya, kundi kung may sapat na tapang ba ang mga nasa puwesto upang busisiin ang sarili nilang hanay. Dahil sa bawat araw na lumilipas, mas lumalapit ang susunod na rebelasyon—at maaaring mas mataas, mas kilala, at mas makapangyarihan pa ang susunod na pangalan.
