Sa pagpasok ng taong 2026, tila hindi pa rin humuhupa ang bagyong dala ng tinaguriang “Cabral Files.” Sa gitna ng mga dokumentong iniwan ng yumaong DPWH Undersecretary Catalina Cabral, isang partikular na entry ang nakakuha ng atensyon ng mga eksperto at ng publiko: ang mahigit P8 bilyon na pondo na nakapailalim umano sa bansag na “OP ES/SAP.” Ang rebelasyong ito ay nagdulot ng matinding kalituhan at galit sa taumbayan, lalo na’t ang mga opisina ng Executive Secretary (ES) at Special Assistant to the President (SAP) ay mga direktang sangay ng Malacañang. Habang pilit na nagpapaliwanag ang administrasyon, lumalabas ang mga seryosong legal na implikasyon na maaaring maging mitsa ng pagkakasibak o pagkabilanggo ng mga matataas na opisyal.
Ang “Cabral Files” ay hindi lamang basta listahan ng mga proyekto. Ayon sa mga nakakita sa dokumento, ito ay nagsisilbing blueprint ng kung paano hinahati-hati ang pondo ng bayan bago pa man ito makarating sa aktwal na konstruksyon. Ang terminong “allocables” o “insertions” ay naging bukambibig na, ngunit ang pagkakadawit ng Office of the President (OP) sa pamamagitan ng ES at SAP ay nagbibigay ng ibang lebel ng kontrobersya. Sa ilalim ng ating batas, ang paglalaan ng pondo para sa mga infrastructure projects ay dapat dumadaan sa tamang proseso ng budget deliberation sa Kongreso at hindi dapat dinidiktahan ng mga indibidwal na opisyal sa labas ng regular na ahensya.
Dito na pumapasok ang mga legal na aspeto na ipinaliwanag ng mga batikang abogado. Una sa lahat, ang pagkakaroon ng bilyon-bilyong pondo na tila “nakatago” o nakapangalan sa mga specific na opisyal ay maaaring ituring na paglabag sa Anti-Graft and Corrupt Practices Act (RA 3019). Kung mapapatunayan na ang pondong ito ay ginamit para sa personal na pakinabang, political patronage, o kaya naman ay nailaan nang walang sapat na basehan sa batas, ang mga nasabing opisyal ay maaaring maharap sa habambuhay na diskwalipikasyon sa pagtakbo sa gobyerno at mabigat na parusang kulong.
Ang isa pang malaking katanungan ay ang aspeto ng “Grave Misconduct” at “Conduct Unbecoming of a Public Officer.” Sa mata ng batas, ang mga opisyal sa ilalim ng Office of the President ay dapat na maging ehemplo ng integridad. Ang pagkakaroon ng kanilang mga pangalan o posisyon sa isang dokumentong naglalaman ng mga kaduda-dudang budget insertions ay sapat na basehan upang maglunsad ang Ombudsman ng isang motu proprio investigation. Hindi na kailangan ng pormal na reklamo mula sa isang indibidwal; ang bigat ng ebidensya sa Cabral Files ay sapat na para simulan ang paghalukay sa katotohanan.
Marami ang nagtatanong: Ano nga ba ang silbi ng P8 bilyon sa ilalim ng ES/SAP? Sa ilalim ng normal na operasyon, ang DPWH ang dapat na may ganap na kontrol sa flood control projects at iba pang infrastructure. Ang pagpasok ng “direct influence” mula sa Malacañang sa pagpili ng mga kontraktor o lokasyon ng proyekto ay isang malinaw na red flag para sa katiwalian. Kung ang pondong ito ay itinuturing na “discretionary fund” na nakatago sa loob ng DPWH budget, maaari itong ihalintulad sa ipinagbabawal na Pork Barrel system na idineklara nang unconstitutional ng Korte Suprema.
Ang legal na implikasyon ay hindi lamang tumitigil sa mga kasalukuyang opisyal. Maaari ring madamay ang mga career officials sa DPWH na pumirma at nagpatupad ng mga kautusang ito. Sa ilalim ng batas, ang pagsunod sa isang “illegal order” mula sa nakakataas ay hindi sapat na depensa sa korte. Ang bawat pirma sa mga dokumentong ito ay may katapat na pananagutan. Ito ang dahilan kung bakit marami ngayon sa loob ng ahensya ang tila “nanginginig” at nagnanais na maging state witness upang iligtas ang kanilang sarili.
Sa kabila ng mga depensa ng Palasyo na ang lahat ay bahagi lamang ng regular na budget process, ang Cabral Files ay nagpapakita ng isang pattern ng sistematikong manipulasyon. Ang pagkamatay ni Usec. Cabral ay nagdagdag pa ng tensyon, dahil ang mga dokumentong iniwan niya ay tila nagsisilbing “boses mula sa hukay” na nagtuturo sa mga taong dapat managot. Ang bawat entry sa kanyang files, lalo na ang P8 bilyon para sa OP ES/SAP, ay kailangang busisiin sa isang maayos na pagdinig sa Senado at Kongreso.
Sa huli, ang laban na ito ay hindi lamang tungkol sa politika; ito ay tungkol sa katarungan para sa bilyon-bilyong buwis na ibinabayad ng bawat Pilipino. Kung mapatutunayan na ang Cabral Files ay tunay at ang mga insertions na ito ay ilegal, maaaring ito na ang simula ng pinakamalaking paglilinis sa kasaysayan ng Philippine bureaucracy. Ang hamon ngayon ay nasa ating mga institusyon gaya ng Ombudsman at ng Commission on Audit. Mayroon ba silang tapang na banggain ang mga “higante” sa loob ng Malacañang? O hahayaan na lamang ba nilang tangayin ng baha ng katiwalian ang pondo ng sambayanan? Ang susunod na mga buwan ay magiging kritikal para sa kinabukasan ng ating bansa at para sa integridad ng ating legal na sistema.
