Sa gitna ng lumalalang tensyon sa pagitan ng administrasyong Duterte at ng International Criminal Court (ICC), isang bagong kabanata ng legal na banggaan ang sumiklab. Ang usapin ay hindi lamang tungkol sa “fitness to stand trial,” kundi ang mismong karapatan ng isang akusado sa provisional release o pansamantalang kalayaan habang dinidinig ang kaso. Sa pinakabagong order mula sa Pre-Trial Chamber 1, muling naging maugong ang mga diskusyon sa loob at labas ng bansa: patas nga ba ang ICC, o mayroon itong sariling agenda?

Ang Pader sa Pagitan ng Kalusugan at Provisional Release
Nagsimula ang kontrobersya nang humiling ang mga abogado ni dating Pangulong Rodrigo Roa Duterte (PRRD) para sa karagdagang expert witnesses. Ang layunin ay simple ngunit kritikal—tukuyin kung ang kasalukuyang pisikal at mental na estado ng dating Pangulo ay sapat na dahilan upang payagan siyang manatili sa labas ng kulungan habang nagpapatuloy ang proseso.

Binanggit ng kampo ni Duterte ang mga obserbasyon sa kanyang kalusugan: ang pagiging “limot-limot” at ang madalas na pagtumba habang naglalakad nang mag-isa. Sa ilalim ng Rome Statute, ang provisional release ay maaaring ikaila kung may panganib na ang akusado ay:

Tumakas sa hurisdiksyon ng hukuman.

Manghimasok sa ebidensya.

Manakot o mang-impluwensya ng mga testigo.

Dito pumasok ang matinding argumento: Paano magagawa ng isang taong hirap na ngang maglakad at makatanda ang mga nabanggit na panganib? Gayunpaman, ibinasura ng ICC ang mosyon sa katwirang sapat na ang impormasyon mula sa tatlong independent experts na nauna nilang itinalaga.

Pagkuwestiyon sa Kredibilidad: Ang “Maling” mga Eksperto?
Isa sa mga pinaka-kontrobersyal na bahagi ng diskusyong ito ay ang kredibilidad ng mga eksperto ng ICC. Binigyang-diin ng mga kritiko na ang registrar ng hukuman ay dalawang beses nang nagkaroon ng pagkakamali sa pagpili. Ang unang eksperto ay napag-alamang suspendido mula sa practice ng medisina, habang ang isa naman ay naging aktibo sa social media na nagpapakita ng malinaw na “bias” laban sa dating Pangulo.

Ang metodolohiya ng mga eksperto ay naging sentro rin ng puna. Sa larangan ng batas at medisina, ang konklusyon ay kasing-tibay lamang ng prosesong sinunod. Kung ang batayan ng ICC ay mga taong may kinuwestiyong integridad, paano magiging katanggap-tanggap ang kanilang hatol sa kalusugan ni PRRD?

Tổng thống Philippines bác khả năng bị Tòa án Hình sự Quốc tế xét xử

Ang Survival ng ICC at ang Isyu ng Hurisdiksyon
Marami ang naniniwala na ang kaso ni Duterte ay hindi na lamang tungkol sa katarungan, kundi tungkol sa “survival” ng mismong ICC. Sa paghina ng impluwensya ng hukuman sa ilang bahagi ng mundo, ang pagpapakita ng lakas laban sa isang lider mula sa Asya ay tila isang paraan upang mapanatili ang kanilang relevancy.

Ngunit nananatili ang malaking “tinik” sa lalamunan ng ICC—ang hurisdiksyon. Matatandaang opisyal na nagbitiw ang Pilipinas sa pagiging miyembro ng ICC noong 2018, at naging epektibo ito noong 2019. Ang preliminary investigation ay sinimulan lamang dalawang taon matapos ang pag-alis ng bansa. Ayon sa Rome Statute, ang hukuman ay wala nang kapangyarihan sa mga bansang hindi na miyembro, maliban kung ang krimen ay nangyari habang miyembro pa ito at ang imbestigasyon ay nagsimula bago ang epektibong pag-alis.

Konklusyon: Isang Panawagan para sa Makatarungang Proseso
Sa kabila ng mga legal na balakid, ang panawagan ng mga taga-suporta ni “Tatay Digong” ay nananatiling matatag: “Let’s bring Tatay home.” Ang pag-asa ay nakasalalay ngayon sa appellate chamber. Inaasahang iaapela ng mga abogado ang desisyon, sa layuning makakuha ng mga judges na titingin sa kaso nang walang kinikilingan at kikilala sa limitasyon ng hurisdiksyon ng ICC.

Ang katarungan ay hindi lamang tungkol sa pagpaparusa, kundi sa pagsunod sa tamang proseso o “due process.” Kung ang isang pandaigdigang hukuman ay hindi kayang magpakita ng transparency sa kanilang mga eksperto at metodolohiya, paano magkakaroon ng tiwala ang mundo sa kanilang kakayahang magbigay ng tunay na hustisya?