“Akala ko isang gabing mawawala ang ilaw ang magbibigay sa akin ng bagong buhay, pero iyon pala ang gabing tuluyang pumatay sa lahat ng pangarap ko.”
Sa tuwing pumipikit ako sa loob ng malamig at tahimik na selda sa Florida, palaging bumabalik sa akin ang amoy ng ulan sa Miami at ang tunog ng metal na napuputol sa dilim. Ako si Reyaldo Dalisay, at bago naging bilanggo, isa lang akong simpleng tao na naniwala na may isang pagkakataong kayang baguhin ang buong kapalaran ko.
Noong October 15, 2005, nagsimula ang lahat sa Miami International Airport. Isang ordinaryong gabi para sa mga pasahero, pero para sa akin at sa kaibigan kong si Mateo, iyon ang gabi na inilagay namin sa isang timbangan ang kahirapan at ang kalayaan.
Sa Pilipinas, iniwan ko ang tatlong anak na malapit nang mag-kolehiyo at ang nanay kong nangangailangan ng mahal na gamutan. Sa bawat tawag ng asawa ko, mas lalo akong nilalamon ng takot. Parang araw araw may kamay na unti unting pumipisil sa leeg ko.
“Rey, wala na tayong pambayad sa ospital,” umiiyak niyang sabi isang gabi.
“Maghahanap ako ng paraan,” sagot ko, kahit hindi ko alam kung paano.
Sa Miami, hindi ako engineer. Isa lang akong tagapalit ng bumbilya. Pero alam ko ang ugat ng buong airport, parang katawan ng isang higanteng may mga kable sa halip na mga ugat. At doon ko naisip na baka ang alam kong ito ang tanging puhunan ko para iligtas ang pamilya ko.
Si Mateo ang tanging taong nakakaalam ng bigat na dinadala ko. Isang tahimik na janitor mula Honduras, may mga matang sanay na sa pagtingin sa lupa habang ang mundo ay dumadaan sa itaas niya.
“Minsan gusto ko na lang maglaho, Rey,” sabi niya sa akin habang kumakain kami sa isang electrical closet.
“Hindi ka nag iisa,” sagot ko. “Pareho tayong invisible.”
Nang malaman ko na kailangan operahan ang nanay ko, doon ko na inilatag sa kanya ang plano. Isang ideyang parang lason at lunas sa iisang bote.
“Isang milyong dolyar, Mateo,” bulong ko. “Isang gabi lang. Pagkatapos tapos na ang paghihirap natin.”
Tahimik siyang nakatingin sa akin, nanginginig ang kamay na may hawak na kutsara.
“At kung mahuli tayo?”
“Mas mahuhuli tayo ng gutom at utang kung wala tayong gawin.”
Dumating ang gabing iyon na may dalang ulan at kulog. Ang VIP Lounge 4 ay parang isang isla ng mga mayayaman sa gitna ng bagyong hindi nila nararamdaman. Nandoon ang courier, nakaupo sa mesa, hawak ang briefcase na magpapasya sa kapalaran namin.
“Re, nandito na siya,” bulong ni Mateo sa radyo.
“Nakahawak na ako sa lever,” sagot ko, ramdam ang pawis sa palad ko.
Nang bumagsak ang kuryente, parang huminto ang mundo. Walang ilaw, walang tunog, puro tibok lang ng puso ko ang naririnig ko. Sa dilim, inisip ko ang mukha ng nanay ko at ang mga anak kong natutulog sa Pilipinas.
“Ngayon,” sabi ko sa sarili ko.
Sa loob ng ilang segundo, ginawa ni Mateo ang hindi na mababawi. Naputol ang bakal, napalitan ang bag, at naitago ang pera sa loob ng bituka ng airport. Nang bumalik ang ilaw, tapos na ang lahat.
Sa mga sumunod na araw, nagkunwari kaming walang alam. Nag mop si Mateo, nag ayos ako ng sirang ilaw. Parang walang nangyari. Pero sa bawat tunog ng sapatos ng security guard, parang bumibilis ang tibok ng dibdib ko.
Nang makuha ko ang pera mula sa duct, hindi ako nakaramdam ng tuwa. Parang may malamig na kamay na humahawak sa likod ko.
“Rey, totoo na ito,” sabi ni Mateo habang tinitingnan ang mga bundle ng dolyar.
“Wala nang atrasan,” sagot ko.
Umalis kami ng bansa na parang mga multo. Sa Pilipinas, nagsimula akong magtayo ng maliit na negosyo. Akala ko ligtas na kami. Akala ko tapos na.
Pero hindi pala namamatay ang mga anino. Isang kahon ng shampoo ang naging mitsa ng pagbagsak ko. Isang pirasong metal ang nagsalita para sa amin.
Nang pumasok ang mga ahente sa bahay ko sa Iloilo, alam ko na. Wala nang saysay ang pagtakbo.
“Tapos na, Rey,” sabi ng isang lalaking may malamig na mata.
“Oo,” sagot ko. “Matagal na.”
Sa bilangguan ngayon, minsan iniisip ko kung ano ang pipiliin ko kung babalik ang oras. Ang manatiling mahirap pero may yakap ng mga anak ko, o ang isang gabing puno ng dilim na nagbigay sa akin ng lahat at kinuha rin ito.
Si Mateo ay nasa kabilang wing. Minsan nagkikita ang mga mata namin sa malayo. Wala kaming sinasabi. Wala na ring kailangang sabihin.
Ang isang milyong dolyar ay naging numero lang sa mga papel ng korte. Ang buhay naming dalawa, naging babala sa mundo.
Sa loob ng piitan, doon ko unang naramdaman kung gaano kabigat ang katahimikan. Hindi ito tulad ng katahimikan sa gabi sa Iloilo o sa mga sandaling tulog ang buong airport. Ang katahimikan dito ay parang makapal na kumot na dahan dahan kang sinasakal.
Tuwing gabi, habang nakahiga ako sa manipis na kutson, iniisip ko ang eksaktong sandali na bumagsak ang lever sa electrical room. Kung binalik ko lang sana ang kamay ko noon, baka iba ang buhay ko ngayon. Pero ang oras, tulad ng kuryenteng pinutol ko, ay hindi na muling binubuksan.
Isang araw, dinala ako ng isang guwardiya sa interrogation room. Nandoon ang isang lalaking may dalang folder na puno ng papeles at litrato.
“Reyaldo Dalisay,” sabi niya, hindi man lang tumitingin sa akin, “alam mo ba kung gaano karaming buhay ang naapektuhan ng ginawa mo?”
“Hindi ko ginusto ang masaktan ang kahit sino,” sagot ko.
“Pero may mga taong napatay dahil sa perang iyon,” malamig niyang tugon.
Naramdaman ko ang pagkahilo. Hindi ko alam iyon. Ang akala ko, pera lang ang ninakaw namin. Hindi buhay.
Sa kabilang wing ng kulungan, minsang nakita ko si Mateo sa oras ng labasan. Payat na siya, mas payat kaysa dati. Pero pareho pa rin ang mga mata niyang punong puno ng lungkot.
“Rey,” tawag niya nang mahina.
“Mateo,” sagot ko, parang multo ang boses ko.
“Kung babalik ang oras, gagawin mo pa rin ba?” tanong niya.
Tumingin ako sa sahig, sa mga bitak ng semento na parang mapa ng mga maling desisyon.
“Hindi ko alam,” sagot ko. “Pero alam ko, hindi na tayo makakabalik.”
Tumango siya. “Minsan iniisip ko na sana bumalik na lang ako sa Honduras at nagtanim ng mais. Kahit mahirap, buo ang pamilya.”
“Pareho tayo,” bulong ko. “Pareho.”
Sa mga sumunod na buwan, unti unti kong tinanggap na ang buhay ko ay natigil sa isang gabing maulan sa Miami. Ang mga anak ko ay lumalaki nang wala ako. Ang nanay ko ay namatay na hindi man lang ako nakahawak sa kamay niya sa huling sandali.
Isang liham ang dumating isang araw. Sulat ng panganay kong anak.
“Tay, hindi kita galit. Pero sana narito ka. Gusto ko lang marinig ang boses mo.”
Umiyak ako sa loob ng selda, tahimik, para hindi marinig ng iba. Doon ko naunawaan na ang tunay na kapalit ng isang milyong dolyar ay hindi kulungan. Ito ay ang mga sandaling hindi na mababalik.
Sa labas, patuloy ang mundo. Sa loob, natigil ang oras. At ako, isang dating invisible na tao, ay naging multo sa sarili kong buhay.
Habang lumilipas ang mga taon sa loob ng makapal na pader ng piitan, unti unti kong naramdaman na parang natutunaw ang alaala ko sa labas. Ang mundo sa labas ay naging mga larawan na lang sa isip ko, mga tunog ng ulan sa bubong ng bahay namin sa Iloilo, tawanan ng mga anak ko, at ang amoy ng kape sa umaga na dati kong iniinom bago pumasok sa trabaho.
Dito sa loob, pare pareho ang bawat araw. Pero ang isip ko ay hindi tumitigil sa paglalakbay pabalik sa gabing iyon sa Miami.
Minsan, sa recreation yard, nakaupo ako sa lilim ng isang mataas na pader. Dumaan si Mateo at tumabi sa akin. Matagal kaming hindi nag usap. Parang pareho kaming takot na muling buksan ang sugat.
“May balita ka ba sa pamilya mo?” tanong niya.
“May sulat paminsan minsan,” sagot ko. “Ang bunso ko, nag aaral na raw ng engineering. Parang ako dati.”
Napangiti siya nang bahagya. “Buti pa siya may pagkakataon.”
“May pagkakataon pa rin tayo,” sabi ko kahit hindi ako sigurado kung totoo iyon. “Hindi man sa labas, pero sa loob. Sa paraan ng pagtanggap.”
Tumango siya. “Alam mo, Rey, minsan iniisip ko na hindi tayo magnanakaw. Isa lang tayong mga taong natakot sa kahirapan.”
“Pero nagnakaw pa rin tayo,” sagot ko. “At iyan ang hindi na mabubura.”
Isang hapon, may dumating na chaplain sa selda ko. Isang matandang lalaki na may mahinahong boses.
“Reyaldo,” sabi niya, “ang pagsisisi ay simula ng kapatawaran. Pero kailangan mong patawarin ang sarili mo.”
“Paano ko gagawin iyon?” tanong ko. “Paano ko patatawarin ang sarili ko sa pag iwan sa pamilya ko?”
“Sa pamamagitan ng pagtanggap na ikaw ay tao,” sagot niya. “Nagkamali ka. Pero hindi doon nagtatapos ang kuwento mo.”
Sa gabing iyon, sumulat ako ng liham sa mga anak ko. Hindi para humingi ng awa, kundi para sabihin ang totoo.
“Mali ang ginawa ko. At araw araw kong binabayaran iyon. Pero sana balang araw, hindi ninyo ako maalala bilang kriminal, kundi bilang isang amang minahal kayo kahit kulang ang ipinakita.”
Hindi ko alam kung mababasa nila iyon nang buong buo, pero iyon ang tanging kaya kong ibigay.
Lumipas ang panahon. Si Mateo ay nailipat sa ibang facility. Bago siya umalis, tumingin siya sa akin.
“Rey, kahit anong mangyari, salamat sa pagiging kaibigan.”
“Salamat din,” sagot ko. “Sana sa susunod na buhay, mas mabuti ang pipiliin natin.”
Ngayon, habang isinusulat ko ang mga alaalang ito sa loob ng aking isip, alam ko na ang kuwento ko ay hindi tungkol sa isang milyong dolyar. Ito ay tungkol sa dalawang lalaking naniwala na ang isang maling hakbang ay kayang magdala sa kanila sa liwanag, pero dinala pala sila sa pinakamalalim na dilim.
At sa bawat umagang sumisikat ang araw sa maliit na bintana ng selda ko, pinapaalala nito sa akin na kahit ang liwanag ay dumadaan muna sa mga rehas bago makarating sa akin.
Iyon ang kapalaran ko. Isang buhay na hinubog ng isang gabi, at isang pusong araw araw na natutong mabuhay kasama ang sariling anino.
