“Akala ko noon, ang pagiging una ang magpapatunay na mahalaga ako. Hindi ko alam na may isang pagkawala na magpapabago sa buong buhay ko.”
Sa loob ng Lumad National High School, palagi kong naririnig ang pangalan ko na binabanggit kasabay ng isa pang pangalan. Dalawang pangalan na tila magkaibang mundo ngunit pinagdikit ng iisang silid-aralan. Ako si Milyn Alcantara. At siya si Laika de la Peña. Sa unang tingin, para lang kaming karaniwang magka-klase. Parehong naka-uniporme, parehong may hawak na notebook, parehong nakaupo sa harap kapag may lecture. Pero sa likod ng mga simpleng eksenang iyon, may tensyong unti-unting lumalaki, isang damdaming hindi ko agad napangalanan.
Lumaki ako sa isang bahay na malaki, tahimik, at puno ng gamit na pang-aral. May sarili akong kwarto na may desk na mas malaki pa kaysa sa hapag-kainan ng ibang pamilya. May laptop ako, printer, at shelves ng mamahaling libro. Simula pagkabata, malinaw na malinaw ang bilin ng mga magulang ko. Kailangan akong manguna. Hindi sapat ang pangalawa. Hindi katanggap-tanggap ang matalo.
“Maging pinakamahusay ka palagi, Milyn,” paulit-ulit na sabi ng ama ko. “Hindi pwedeng second best.”
Madali ko iyong sinunod noong una. May talino ako, may suporta, may resources. Kapag may proyekto, ako ang unang nagpapasa. Kapag may exam, ako ang may pinakakumpletong notes. Sanay akong pinupuri, sanay akong hinahangaan. Akala ko sapat na iyon para masabing panalo na ako sa buhay.
Hanggang sa makilala ko si Laika.
Si Laika ay kaedad ko lang. Ngunit ang mundo niya ay kabaligtaran ng akin. Nakatira siya sa isang maliit na barung-barong sa tabi ng creek. Kapag umuulan, rinig ang patak sa bubong na may butas. Ang ama niya ay construction worker, ang ina niya ay nagtitinda ng kakanin. Scholar siya, oo, pero hindi lahat libre. May mga bayarin pa ring kailangang pag-ipunan. Printing fee, project materials, kontribusyon sa paaralan.
Wala siyang computer. Wala siyang printer. Ngunit tuwing may output, laging maayos, malinaw, at puno ng laman. Kapag brownout, gumagamit lang siya ng mumurahing flashlight. Kapag kailangan magpa-print, nag-iipon siya ng barya para sa computer shop. Madalas ko siyang nakikitang tumutulong sa ina niya bago pumasok sa klase. Pagod, pero tahimik. Tahimik pero palaging nasa unahan.
At doon nagsimula ang hindi ko mapigilang pagkabahala.
Tuwing recognition day, ramdam ko ang bawat palakpak para sa kanya. Tuwing tatawagin ang “Top One, Laika de la Peña,” parang may kutsilyong dumadaan sa dibdib ko. Hindi dahil ayaw ko siyang manalo, kundi dahil may mga matang nakatingin sa akin. Mga matang nagtatanong kung bakit hindi ako ang una. Mga matang puno ng inaasahan na hindi ko kayang punan.
Hindi kailanman mayabang si Laika. Tahimik lang siyang umaakyat ng entablado, ngumingiti ng bahagya, at ibinubulsa ang medalya na parang ordinaryong bagay. Minsan, inalok pa niya akong tulungan sa isang subject.
“Kaya ko naman,” sagot ko, pilit na kalmado kahit masakit sa pride ko.
Isang hapon, pauwi na sana ako nang marinig ko ang dalawang guro sa faculty room. Bukas ang pinto, at hindi ko sinasadyang marinig ang usapan nila.
“Kung sipag at talino lang ang pag-uusapan, iba talaga si Laika,” sabi ng isa.
“Kung mas maayos lang sana ang buhay niya, siguradong malayo ang mararating ng batang ’yon,” dagdag ng isa.
Parang may sumampal sa akin. Hindi ba sapat ang effort ko? Hindi ba sapat ang lahat ng ginagawa ko? Bakit parang mas pinapahalagahan pa rin siya, kahit ako ang may kumpletong gamit, kumpletong suporta?
Simula noon, may bumubulong na sa loob ko. Hindi lantad na inggit. Hindi galit. Kung hindi maliliit na apoy na dahan-dahang lumalaki. Nagsimulang magbago ang tingin ko kay Laika. Mula sa respeto, naging tahimik na kompetisyon.
Tuwing mataas ang score niya sa quiz, sinasabi ko sa sarili ko, “Tsamba lang.” Kapag siya ang may pinakamataas na grade sa presentation, iniisip kong pinapaboran lang siya ng guro. Pero sa kaibuturan ko, alam kong hindi totoo iyon. At mas lalong masakit dahil wala akong makita kahit isang mali sa kanya.
Isang araw, habang naghihintay kami ng exam results, nakita ko siyang tahimik na nagbabasa kahit uwian na. Suot niya ang lumang backpack na may tahi sa gilid. Kupas, pero punong-puno ng determinasyon.
“Grabe ’yan si Laika, puro aral,” bulong ng kaklase ko.
“Mas okay pa rin si Milyn,” sagot ng isa pa.
Napangiti ako, pero hindi ko alam kung bakit parang may kulang. Parang hindi sapat ang papuri hangga’t hindi ko siya natatalo.
At dumating ang araw na muling tinawag ang pangalan niya bilang highest score. Sa sandaling iyon, parang huminto ang mundo ko. May isang estudyanteng nagsabi, “Hindi na ako magtataka, kahit walang pera, sobrang talino.”
Doon tuluyang nagliyab ang inggit sa loob ko. Bakit parang mas pinapahalagahan siya ng mundo kahit wala siyang kahit ano? Samantalang ako, may lahat na, pero parang kulang pa rin.
Hanggang isang araw, pumasok ang aming guro na may mabigat na mukha. Tahimik ang klase.
“May sasabihin ako bago tayo magsimula,” sabi niya.
Binanggit niya ang pangalan ni Laika. At sa isang iglap, sinabi niyang hindi na ito makakapag-enroll.
Hindi ko alam kung ano ang dapat kong maramdaman. May isang bahagi sa akin na nagulat. May isa pang bahagi na nakaramdam ng kakaibang ginhawa.
Pag-uwi ko, sa loob ng kwarto ko, bumulong ako ng mahina, “Sa wakas, ako na ang magiging number one.”
Pero kasabay ng ginhawang iyon, may kirot na pilit kong tinatakasan.
Dito nagsimula ang pagbabagong hindi ko inakalang hahantong sa araw na kakaharapin ko ang sarili kong pagkukulang.
Mula nang kumpirmahing hindi na babalik si Laika sa eskwelahan, tila nagbago ang ihip ng hangin sa Lumad National High School. Tahimik ang mga hallway, pero sa loob ko, may ingay na ayaw tumigil. Sa bawat upuang bakante sa harap, sa bawat oras na walang tahimik na pagyuko si Laika habang nagsusulat ng notes, may bahagi ng sarili kong parang may nawawala. Ngunit pilit kong tinatakpan ang pakiramdam na iyon ng isang mas malakas na boses sa isip ko na nagsasabing ito na ang pagkakataon ko.
Lumipas ang mga linggo at buwan. Ako na nga ang naging una. Tinawag ang pangalan ko sa recognition day, at mas malakas ang palakpakan kaysa dati. Naramdaman ko ang yakap ng mga magulang ko, ang ngiti ng ama ko na puno ng pagmamalaki. Dapat masaya ako. Dapat buo ang pakiramdam ko. Ngunit habang nakatayo ako sa entablado, may isang tanong na paulit-ulit na sumisiksik sa isip ko. Bakit parang may kulang pa rin.
Walang Laika sa audience. Walang tahimik na ngiti, walang matang nakatingin na parang sinasabing sapat na ang ginagawa ko. Umuwi akong may medalya, pero may bigat sa dibdib na hindi ko maipaliwanag.
Pagkatapos ng graduation, nagkanya-kanya na ang landas ng mga kaklase ko. Ako ay pumasok sa unibersidad. May pangarap, may suporta, pero may dala-dala ring yabang na hindi ko agad napansin. Sa isip ko, tapos na ang kwento ni Laika. Huminto na siya. Naiwan na siya. At ako, tuloy-tuloy na aangat.
Ngunit ang buhay ay may kakaibang paraan ng pagpapaalala.
Ilang taon ang lumipas nang magkasakit ang ama ko. Sa una, simpleng pagod lang daw. Hanggang sa dumalas ang pagpunta namin sa ospital. Iba’t ibang doktor, iba’t ibang pagsusuri, ngunit iisa ang sinasabi. Kailangan ng espesyalista. Kailangan ng tulong na hindi basta-basta.
Isang umaga, sinabi ng isang nurse sa amin na may medical mission sa covered court. May darating na espesyalistang doktor mula sa Maynila. Wala na kaming ibang pagpipilian. Kahit pagod, kahit ubos na ang ipon, pumila kami.
Mahaba ang pila. Mainit ang paligid, pero maayos ang sistema. Tahimik akong nakaupo sa tabi ng ina ko. Ramdam ko ang kaba sa dibdib ko, hindi ko alam kung bakit. Maya-maya, may lumabas na doktor. Maputi ang coat, maayos ang postura, at may presensyang hindi ko maipaliwanag.
“Next patient please,” sabi ng isang staff.
Tumayo kami. Habang papasok, hindi pa rin ako nakatingin nang diretso sa doktor. Iniaabot ko ang mga papeles, nanginginig ang kamay ko. At nang marinig ko ang boses na tumawag sa pangalan ko, doon ako napatingala.
“Milyn?”
Parang tumigil ang mundo. Ang mga mata niya, ang ngiti niya, ang presensyang iyon. Pamilyar. Masyadong pamilyar.
“Laika,” mahina kong nasambit.
Tumango siya. “Ako nga. Kamusta ka?”
Hindi ako makasagot. Bumalik sa alaala ko ang lahat. Ang mga lihim na tuwa, ang katahimikang pinili ko, ang pagkakataong hindi ko ginamit para tumulong. Ngayon, heto siya. Hindi bumagsak. Hindi nawala. Mas umangat pa.
“Doktora po pala kayo?” nanginginig na tanong ng ina ko.
Ngumiti si Laika. “Opo. Huwag po kayong mag-alala. Gagawin po natin ang lahat para gumaling ang asawa ninyo.”
Walang galit sa boses niya. Walang panunumbat. Tanging malasakit at propesyonalismo. Habang sinusuri niya ang ama ko, malinaw ang bawat paliwanag. Maingat ang bawat galaw. At sa loob ng silid na iyon, unti-unting gumagaan ang pakiramdam ko, kasabay ng unti-unting pagbigat ng konsensya ko.
Matapos ang pagsusuri, may malinaw na plano si Laika. May pag-asa. Habang inaayos niya ang mga papeles, hindi ko na napigilan ang luha ko.
“Salamat,” sabi ko, halos pabulong.
Ngumiti lang siya at tumango.
Lumapit ako sa kanya nang kami na lang. Nanginginig ang boses ko. “Laika, gusto kong humingi ng tawad.”
Tumingin siya sa akin, tahimik, handang makinig.
“Noong huminto ka sa pag-aaral, masaya ako,” diretsahan kong sinabi. “Masaya ako kasi akala ko wala na akong kalaban. Ngayon ko lang narealize kung gaano ako naging makasarili.”
Tahimik siyang nakinig. Walang paghuhusga sa mata niya.
“Hindi mo kailangang magpaliwanag,” sabi niya ng marahan. “Wala akong galit sa’yo. Ang mahalaga, pareho tayong nandito ngayon.”
Umupo kami sa isang bench sa gilid ng clinic. Doon ko naramdaman ang bigat na matagal kong kinimkim. Doon ko unang inamin sa sarili ko na ang inggit ko ang naging pinakamalaking hadlang sa akin.
“Paano ka nagpatuloy?” tanong ko. “Sa kabila ng lahat.”
Ngumiti siya. “Hindi dahil sa lakas. Hindi rin dahil sa talino lang. Dahil may pangarap akong mas malaki kaysa sa takot ko.”
Sa sandaling iyon, may nabasag sa loob ko. At may bagong nabuo.
Tahimik ang paligid habang nakaupo kaming dalawa ni Laika sa mahabang bench ng clinic. Ramdam ko ang lamig ng bakal sa ilalim ng aking palad, ngunit mas ramdam ko ang bigat na matagal ko nang binubuhat sa loob ng dibdib ko. Sa unang pagkakataon, hindi ko na kailangang magpanggap. Hindi ko na kailangang maging pinakamahusay. Kailangan ko lang maging totoo.
“Alam mo,” sabi ko habang nakayuko, “noong mga panahong akala ko panalo na ako, doon pala ako unti-unting natatalo.”
Tumingin siya sa akin, may lambing at pag-unawa.
“Milyn,” sagot niya, “lahat tayo may panahong naliligaw. Ang mahalaga, natututo tayong bumalik.”
Sa mga sumunod na linggo, regular kaming bumalik sa clinic. Unti-unting gumaling ang ama ko. Sa bawat araw na lumalakas siya, unti-unti ring may gumagaling sa loob ko. Nakikita ko si Laika kung paano niya kausapin ang mga pasyente. Walang pinipili. Mayaman man o mahirap, pareho ang tono ng boses niya, pareho ang malasakit. May mga araw na naririnig ko siyang magsabi, “Okay lang po kung wala kayong pambayad ngayon. Ang mahalaga, gumaling kayo.”
Tuwing maririnig ko iyon, parang may kurot sa puso ko. Naalala ko ang batang ako na takot matalo, takot mapag-iwanan, takot mawalan ng papuri. Ngayon, kaharap ko ang isang babaeng minsang itinuring kong hadlang, ngunit siya pala ang magiging salamin ng lahat ng pagkukulang ko.
Isang hapon, matapos ang checkup ng ama ko, naglakad kami palabas ng clinic. Huminto ako saglit at hinarap siya.
“Laika,” sabi ko, “salamat. Hindi lang dahil sa ginamot mo si papa, kundi dahil ipinakita mo sa akin kung ano ang tunay na tagumpay.”
Ngumiti siya, simple at totoo.
“Hindi naman iyon natututunan sa paaralan lang,” sagot niya. “Natututunan iyon sa buhay.”
Paglipas ng mga taon, tuluyan nang gumaling ang ama ko. Bumalik ako sa pag-aaral, hindi na dala ang yabang, kundi ang determinasyong bumawi. Hindi na para patunayan ang sarili ko sa iba, kundi para maituwid ang sarili ko. Pinili kong maging guro sa isang pampublikong paaralan. Araw-araw, nakikita ko ang mga batang katulad ni Laika noon. Walang baon, walang gamit, pero puno ng pangarap.
Kapag may estudyanteng nahihirapan, ako ang unang lalapit. Kapag may batang tahimik pero pursigido, nakikita ko ang repleksyon ng nakaraan. Minsan, may magtatanong, “Ma’am, sino po ang inspirasyon niyo?” Ngumingiti lang ako. Hindi ko binabanggit ang pangalan niya, pero alam ko sa sarili ko kung sino ang tinutukoy ko.
Samantala, si Laika ay naging isa sa pinakakilalang doktor sa aming probinsya. Hindi dahil sa mga parangal, kundi dahil sa dami ng buhay na nahawakan niya. Madalas siyang makita sa mga liblib na baryo, may dalang maliit na medical kit, may kasamang ngiting nagbibigay-lakas ng loob. Kapag nagkikita kami, nagkakape kami sa lumang waiting area ng clinic, nagkukwentuhan tungkol sa buhay, sa mga maling desisyon, at sa mga aral na hindi matututunan sa loob ng silid-aralan.
Isang gabi, bago kami maghiwalay, sinabi ko sa kanya, “Kung hindi dahil sa’yo, baka hanggang ngayon nakakulong pa rin ako sa inggit.”
Tumawa siya ng mahina.
“Kung hindi mo rin piniling magbago,” sagot niya, “hindi rin tayo aabot dito.”
Habang naglalakad ako pauwi, napatingala ako sa langit. Tahimik ang gabi, puno ng bituin. Doon ko naintindihan na hindi pala iisa ang paraan ng pagningning. May mga bituing tahimik lang, pero sapat na ang liwanag para gumabay ng iba. At may mga bituing kailangang mawala muna sa dilim bago tuluyang magliwanag.
Hindi ako natalo. Natuto ako. Natutunan kong ang inggit ay walang idinudulot kundi pagkabulag. Na ang pribilehiyo ay hindi sandata para mangibabaw, kundi tulay para makatulong. At ang tunay na talino ay hindi nasusukat sa ranggo, kundi sa kakayahang umunawa at magmahal.
Sa huli, pareho kaming umangat. Hindi dahil magkaiba ang pinanggalingan namin, kundi dahil pareho naming piniling maging mabuting tao. At iyon ang kwentong mananatili sa akin, sa bawat araw na haharap ako sa klase, sa bawat batang mangangarap, at sa bawat pusong pipiliing huwag mainggit, kundi magmahal.
