Maaga pa lang ay gising na ako. Alas-kwatro ng madaling araw, amoy na amoy ko na ang sinangag at pritong itlog na niluluto ni Minda. Si Minda, ang asawa kong napakasipag, napakabait, at ni minsan ay hindi ko narinig na nagreklamo sa hirap ng buhay namin. Ako si Roberto, isang foreman sa construction. Hindi kalakihan ang kita, sapat lang para sa renta ng maliit naming bahay at pangkain sa araw-araw. Pero kahit ganito lang kami, masaya ako dahil nandiyan siya. Siya ang pahinga ko pagkatapos ng maghapong pagbubuhat ng semento. Siya ang nagpapagaan ng lahat. Tuwing umaga, inaasikaso niya ang baon ko, pinaplantsa ang uniporme ko, at laging may kasamang halik bago ako umalis. “Mag-iingat ka, Bert,” laging bilin niya. Ang ngiti niya ang baon ko sa trabaho.
Kaninang umaga, parang may kakaiba kay Minda. Maputla siya at parang laging malalim ang iniisip. Nang tanungin ko siya kung may sakit ba siya, ngumiti lang siya at sinabing, “Wala ito, pagod lang. Huwag mo akong intindihin, magtrabaho ka na para sa pangarap nating bahay.” Niyakap ko siya nang mahigpit bago ako lumabas ng pinto. Sumakay ako ng jeep, iniisip ang sweldo ko sa katapusan. Plano kong bilhan siya ng bagong damit dahil napansin kong puro luma na ang sinusuot niya. Masyado siyang matipid para sa sarili niya, laging ako na lang ang iniisip. Habang nasa biyahe, kinapa ko ang bulsa ko para magbayad ng pamasahe. Nanlaki ang mata ko. Wala ang pitaka ko! Nandoon ang ID ko at ang natitirang allowance ko para sa linggong ito. “Para, Manong!” sigaw ko sa driver. Dali-dali akong bumaba at tumakbo pabalik. Sayang ang pamasahe kung sasakay pa ako ulit, kaya tinakbo ko na lang pauwi.
Hingal na hingal ako nang makarating sa tapat ng bahay namin. Tahimik ang paligid. Siguro natulog ulit si Minda. Madalas kasi siyang antukin nitong mga nakaraang buwan. Dahan-dahan kong binuksan ang gate para hindi lumikha ng ingay. Ayokong magising siya. Gusto kong sorpresahin siya ng halik bago ako umalis ulit. Kinuha ko ang susi ko at pinihit ang door knob nang dahan-dahan. Pagpasok ko sa sala, wala siya. Nakita ko ang pitaka ko sa ibabaw ng mesa. Kukunin ko na sana ito at aalis na agad, pero may narinig akong boses mula sa kwarto namin. Boses ni Minda. May kausap siya.
Lumapit ako sa pinto ng kwarto. Nakaawang ito ng kaunti. Rinig na rinig ko ang bawat salita niya dahil tahimik ang bahay. “Oo… naiintindihan ko,” sabi niya. Ang boses niya ay basag, parang umiiyak. “Kailan ba ang deadline? Hindi ba pwedeng bigyan niyo pa ako ng konting oras?” Napakunot ang noo ko. Deadline? May utang ba kami? May tinatago ba siya sa akin? Mas idinikit ko ang tenga ko sa pinto. Ang sumunod niyang sinabi ay parang bombang sumabog sa pandinig ko. “Aalis na ako… Oo, iiwan ko na siya. Hindi niya pwedeng malaman ang tungkol dito. Mahal na mahal ko siya kaya kailangan ko itong gawin. Ayokong mahirapan siya.”
Nagdilim ang paningin ko. Ang mga salitang “Aalis na ako” at “iiwan ko na siya” ay paulit-ulit na umalingawngaw sa utak ko. Sa isang iglap, ang pagmamahal na nararamdaman ko ay napalitan ng matinding hinala at selos. May ibang lalaki ba siya? Kaya ba siya laging pagod? Kaya ba siya laging tulala? Kaya ba nagmamadali siyang paalisin ako tuwing umaga? Ang akala kong perpektong asawa ay niloloko pala ako sa likod ko! “Mahal na mahal ko siya kaya kailangan ko itong gawin”—ano ‘yon? Mahal niya ang kabit niya kaya iiwan niya ako? Ang sakit. Sobrang sakit. Naramdaman ko ang pag-akyat ng dugo sa ulo ko. Nanginginig ang kamao ko. Hindi ako makakapayag. Hindi ko hahayaang tapakan niya ang pagkalalaki ko!
Padabog kong tinulak ang pinto. “Sinong kausap mo?!” sigaw ko na dumagundong sa buong bahay. Gulat na gulat si Minda. Nabitawan niya ang cellphone niya. Nakita ko siyang nakaupo sa gilid ng kama, punong-puno ng luha ang mukha, at may hawak na makapal na sobre. “B-Bert? Bakit nandito ka?” nauutal niyang tanong, pilit na itinatago ang sobre sa likod niya. “Bakit nandito ako? Buti na lang bumalik ako! Kung hindi, hindi ko malalaman na may balak ka palang layasan ako!” Lumapit ako sa kanya at hinablot ang braso niya. “Sino ‘yon ha? Sinong kausap mo? Yung lalaki mo? Sinasabi mo pang mahal na mahal mo siya at iiwan mo na ako? Matapos kitang buhayin? Matapos kong ibigay lahat ng sahod ko sa’yo?”
“Bert, nasasaktan ako…” iyak ni Minda. “Bitawan mo ako, magpapaliwanag ako.”
“Paliwanag?! Rinig na rinig ko, Minda! Aalis ka na! Iiwan mo na ako! Gaano na katagal ‘to? Kaya pala ang lamig-lamig mo na sa akin! Kaya pala ayaw mo nang magpatabe sa gabi! Dahil ba mahirap lang ako? Dahil ba foreman lang ako at hindi kita mabigyan ng luho?” Ang bawat paratang ko ay parang kutsilyo na ibinabato ko sa kanya, pero mas masakit ang nararamdaman ko. Durog na durog ako.
“Hindi ‘yan totoo, Bert! Wala akong ibang lalaki!” sigaw niya, humahagulgol. “Maniwala ka sa akin!”
“Sinungaling! Akin na ‘yang tinatago mo!” Pilit kong inagaw ang sobre sa likod niya. Nag-agawan kami. Sa lakas ko, nahablot ko ito at tumalsik ang mga laman sa sahig. Nagkalat ang mga papel. Medical records. X-ray films. At mga resibo ng gamot na hindi pamilyar sa akin. Natigilan ako. Pinulot ko ang isang papel. Nakasulat sa malalaking letra: “STAGE 4 PANCREATIC CANCER – TERMINAL.”
Nanlamig ang buong katawan ko. Nawala ang galit. Napalitan ito ng takot na hindi ko maipaliwanag. Tumingin ako kay Minda. Nakayuko siya, umiiyak, yakap-yakap ang sarili. Ang mga balikat niya ay nanginginig sa bawat hikbi. “Minda… ano ‘to?” garalgal ang boses ko.
Dahan-dahan siyang nag-angat ng tingin. Ang mga mata niya ay puno ng pagod at sakit—hindi sakit dahil sa pagkakahawak ko, kundi sakit ng isang taong matagal nang nagdurusa nang mag-isa. “Bert… patawarin mo ako,” bulong niya. “Ayaw kong sabihin sa’yo. Ayaw kong mag-alala ka. Alam kong nag-iipon ka para sa bahay natin. Alam kong pagod na pagod ka na sa trabaho. Kung sasabihin ko sa’yo ‘to, alam kong gagamitin mo ang lahat ng ipon natin para sa gamutan na wala namang kasiguraduhan.”
“Sino… sinong kausap mo?” tanong ko, tumutulo na rin ang luha ko.
“Yung kapatid ko sa probinsya,” sagot niya. “Nakikiusap ako sa kanya na kupkupin ako kapag… kapag hindi ko na kaya. Balak kong umuwi sa kanila at sabihin sa’yo na hindi na kita mahal at iiwan na kita. Gusto kong magalit ka sa akin, Bert. Gusto kong kamuhian mo ako. Kasi kung magagalit ka, mas madali para sa’yo na makalimutan ako kapag wala na ako. Mas madali kang makakapag-move on. Ayokong makita mong nahihirapan ako. Ayokong maubos ang pera mo sa akin.”
Napaluhod ako sa harap niya. Niyakap ko ang mga tuhod niya at humagulgol ako nang parang bata. “Ang tanga-tanga ko! Ang tanga-tanga ko, Minda!” sigaw ko. “Inisip ko na niloloko mo ako, pero ang totoo pala, niloloko mo ang sarili mo para sa akin! Bakit mo kailangang solohin ‘to? Asawa mo ako! Nangako tayo sa harap ng Diyos, sa hirap at ginhawa, sa sakit at kalusugan! Bakit mo ako pinapangunahan?!”
Hinawakan niya ang mukha ko. Ang mga kamay niyang nanginginig ay malamig. “Kasi mahal na mahal kita, Bert. Ayokong maging pabigat. Ang pangarap mo, pangarap ko rin. Kung mamamatay man ako, gusto kong may maiwan sa’yo. Yung ipon natin… huwag mong gagalawin ‘yon para sa akin. Ibili mo ng lupa. Magpatayo ka ng bahay. Doon, kahit wala na ako, may masisilungan ka.”
Sa sandaling iyon, naramdaman ko kung gaano kaliit ang mga problema ko kumpara sa bigat na dinadala niya. Ang pagod ko sa trabaho ay wala kumpara sa pagod niya sa pagtatago ng sakit. Ang gutom ko ay wala kumpara sa gutom ng katawan niya na kinakain ng karamdaman. Niyakap ko siya nang mahigpit, takot na takot na baka sa pagbitaw ko ay mawala na siya. “Hindi ka aalis. Hindi ka uuwi sa probinsya. Dito ka lang. Lalaban tayo. Wala akong pakialam sa pera! Wala akong pakialam sa bahay! Kung kailangan kong ibenta ang kaluluwa ko para gumaling ka, gagawin ko. Huwag mo akong iiwan, Minda. Hindi ko kaya.”
Mula noon, nagbago ang ikot ng mundo namin. Hindi na ako pumasok sa trabaho ng ilang araw. Sinamahan ko siya sa doktor. Kinumpirma ng espesyalista na malala na ang sakit niya, pero may mga gamutan na pwedeng magpahaba ng buhay niya at mabawasan ang sakit na nararamdaman niya. Ginamit namin ang ipon namin. Wala akong panghihinayang. Bawat sentimo ay kapalit ng bawat ngiti at bawat araw na kasama ko siya.
Nakita ko kung paano siya unti-unting nanghina. Ang dating masiglang Minda na gumigising ng alas-kwatro ay hindi na makabangon sa kama. Pero kahit hirap na hirap na siya, nandoon pa rin ang pagmamahal. Tuwing sinusubuan ko siya ng lugaw, ngumingiti siya at sasabihing, “Ang sarap ng luto mo, Bert.” Tuwing pinupunasan ko ang katawan niya, hahawakan niya ang kamay ko at sasabihing, “Salamat.”
Isang gabi, habang nakahiga kami at nakayakap ako sa kanya, naramdaman kong hinaplos niya ang buhok ko. “Bert,” bulong niya. “Naalala mo noong naiwan mo ang pitaka mo?”
“Oo naman,” sagot ko, pinipigilan ang luha.
“Nagpapasalamat ako sa Diyos na naiwan mo ‘yon,” sabi niya. “Dahil kung hindi ka bumalik, siguro naituloy ko na ang plano kong umalis. Siguro namatay ako nang mag-isa sa probinsya na ang alam mo ay masama akong babae. Salamat, Bert, dahil bumalik ka. Salamat dahil nalaman mo ang totoo. Kahit maikli lang ang naging oras natin pagkatapos noong araw na ‘yon, naging pinakamasaya naman ako dahil naramdaman ko kung gaano mo ako kamahal.”
Hinalikan ko siya sa noo. “Ako ang dapat magpasalamat, Minda. Dahil sa pitakang ‘yon, nalaman ko kung ano ang tunay na kahulugan ng sakripisyo. Ikaw ang pinakamagandang nangyari sa buhay ko.”
Ilang linggo matapos ang pag-uusap na iyon, pumanaw si Minda habang hawak ko ang kanyang kamay. Masakit. Sobrang sakit na parang tinatanggalan ako ng hininga. Pero sa kabila ng sakit, panatag ako. Panatag ako dahil alam kong nalaman niya hanggang sa huling hininga niya na hindi siya nag-iisa. Na hindi siya pabigat. Na siya ang mundo ko.
Ngayon, tuwing papasok ako sa trabaho at makakalimutan ko ang pitaka ko, napapangiti na lang ako. Naaalala ko ang araw na iyon—ang araw na ang isang simpleng pagkakamali ay naging daan para maisalba ko ang huling mga sandali ng taong pinakamamahal ko. Minsan, ang mga aberya sa buhay natin ay hindi kamalasan, kundi paraan ng tadhana para ilagay tayo sa tamang lugar, sa tamang oras, para marinig ang mga bagay na kailangan nating malaman bago mahuli ang lahat.
Kayo, mga ka-Facebook? Naranasan niyo na bang maghinala sa inyong asawa o karelasyon, tapos malalaman niyo na lang na mali pala kayo at may mabigat silang dinadala? Anong gagawin niyo kung kayo ang nasa sitwasyon ni Roberto? Ipaglalaban niyo ba ang pag-ibig kahit alam niyong may hangganan na, o susuko na lang kayo? I-share ang inyong kwento at huwag kalimutang i-tag ang taong mahal niyo para ipaalala na walang lihiman dapat sa pag-ibig! ❤️
Matapos ang libing ni Minda, bumalik ako sa aming tahimik na bahay. Napakalungkot. Ang bawat sulok ay may alaala niya. Ang amoy ng niluluto niya, ang tunog ng tawa niya, at kahit ang amoy ng paborito niyang sabon ay tila nakadikit pa rin sa hangin. Ilang araw akong tulala, hindi makakain, at hindi makapasok sa trabaho. Pakiramdam ko ay nawalan ako ng direksyon. Ang sabi ng mga kaibigan ko, kailangan ko nang mag-move on. Pero paano mo lilimutin ang kalahati ng buhay mo? Sa pagnanais kong linisin ang kwarto namin para kahit papaano ay maibsan ang bigat ng dibdib ko, hinila ko ang isang malaking kahon sa ilalim ng aming kama. Akala ko mga lumang damit lang ito na idodonate ko, pero nang buksan ko ito, bumuhos ang panibagong agos ng luha sa aking mga mata.
Hindi ito mga damit. Ito ay isang “Blue Box”—ang kahon na regalo ko sa kanya noong unang anniversary namin. Sa loob nito ay may dose-dosenang mga sulat, isang tape recorder, at isang diary. Ang diary na ito ang naging susi para maintindihan ko ang lawak ng sakripisyo ng asawa ko. Binuklat ko ang unang pahina, may petsa ito na anim na buwan bago ko pa nalaman ang sakit niya. Ang nakasulat: “Bert, mahal ko. Galing ako sa doktor ngayon. Sabi niya, may taning na ang buhay ko. Stage 4 Pancreatic Cancer. Gusto kong sumigaw, gusto kong magwala. Pero pag-uwi ko, nakita kitang natutulog nang mahimbing, pagod galing sa trabaho, at may ngiti sa labi mo. Paano ko sasabihin sa’yo na ang pinaghirapan nating kinabukasan ay hindi ko na makikita? Paano ko dudurogin ang puso mo? Nagdesisyon ako ngayong gabi: Hinding-hindi mo malalaman hangga’t kaya ko pang itago. Aakuin ko ang sakit para manatili ang ngiti mo.”
Habang binabasa ko ang diary, parang pinipiga ang puso ko. Detalyado niyang isinulat ang bawat araw na nagpapanggap siyang masaya. Nalaman ko na sa mga oras na nasa trabaho ako, doon siya umiiyak sa sakit. Isinulat niya kung paano siya kumakagat sa tuwalya sa banyo para hindi ko marinig ang impit na sigaw niya tuwing sumusumpong ang sakit sa tiyan niya habang nanonood kami ng TV sa gabi. Isinulat niya kung paano siya naglalagay ng makapal na blush-on at lipstick para hindi ko mapansin ang pamumutla niya. Ang “pagod” na lagi niyang dahilan sa akin ay hindi lang simpleng pagod, kundi unti-unting pagbigay ng katawan niya. Ang mga araw na sinasabi niyang busog na siya at ako na lang ang kumain, ‘yon pala ay dahil hindi na niya kayang lumunok sa sobrang sakit, pero pinipilit niyang ngumiti para ganahan ako sa pagkain.
May isang entry na tumatak sa isip ko. Ito ay noong nakaraang buwan bago ko nalaman ang totoo. “Bert, pasensya na kung tinataboy kita sa gabi. Gustong-gusto kitang yakapin. Gustong-gusto kong maramdaman ang init ng katawan mo. Pero natatakot ako na baka maamoy mo ang gamot sa katawan ko, o makapa mo ang bukol sa tiyan ko. Natatakot ako na baka maramdaman mong buto’t balat na lang ako sa ilalim ng makapal na pajama. Lumalayo ako hindi dahil ayaw ko sa’yo, kundi dahil ayokong matakot ka sa itsura ko.” Napahagulgol ako. Ang akala kong panlalamig niya ay proteksyon pala para sa akin. Ang bawat pagtulak niya ay pagyakap ng palihim.
Bukod sa diary, nakita ko ang tape recorder. Pinindot ko ang play. Rinig ko ang boses niya, masigla pa noon pero may halong lungkot. “Hello, Bert! Kung naririnig mo ‘to, ibig sabihin wala na ako. Huwag kang iiyak ha? Sayang ang gwapo mo kung maga ang mata. Gumawa ako ng recordings para sa mga future events ng buhay mo. Pakinggan mo ‘to kapag handa ka na.” May mga label ang bawat cassette tape: “Kapag na-promote ka,” “Kapag birthday mo,” “Kapag Pasko,” at ang pinakamasakit sa lahat, “Kapag nakahanap ka na ng iba.”
Napakabait talaga ni Minda. Kahit sa kabilang buhay, inisip pa rin niya ako. Sa tape na “Kapag nakahanap ka na ng iba,” ang sabi niya: “Bert, alam kong mahal na mahal mo ako. Pero ayokong tumanda kang mag-isa. Kapag may nakilala kang babae na magpapatibok ulit ng puso mo, huwag kang maggu-guilty. May blessing ko ‘yon. Ang gusto ko lang, mahalin ka niya tulad ng pagmamahal ko sa’yo, at sana ipagluto ka rin niya ng sinangag tuwing umaga. Maging masaya ka, Bert. Iyon lang ang hiling ko.” Parang niyayakap niya ako gamit ang boses niya. Sa gitna ng lumbay, naramdaman ko ang pagmamahal na walang hanggan.
Binalikan ko ang alaala ng mga huling buwan namin. Matapos kong malaman ang totoo noong araw na naiwan ko ang pitaka, ginawa namin ang lahat. Ibinenta ko ang motor ko, ang mga gamit sa bahay na hindi kailangan, at pati ang kapirasong lupa na minana ko sa magulang ko. Hindi sapat, pero sa tulong ng social media, may mga mabubuting loob na nagpaabot ng tulong. Naalala ko noong nag-post ang pamangkin ko tungkol sa kalagayan ni Minda. Nag-viral ito. Maraming netizen ang naantig sa kwento ng “Pitaka” – kung paano naging instrumento ang isang naiwang wallet para masagip ang natitirang oras ng isang mag-asawa. Dumagsa ang tulong. May nagpadala ng gamot, may nagpadala ng grocery, at may mga doktor na nag-offer ng libreng check-up.
Dahil sa tulong na iyon, naibigay ko kay Minda ang “quality of life” na nararapat sa kanya. Hindi man namin mapigilan ang kamatayan, napigilan namin ang lungkot. Dinala ko siya sa dagat, kahit naka-wheelchair na siya. Iyon ang pangarap niya, ang makakita ng sunset sa beach. Habang nakaupo kami sa buhanginan, hawak ko ang kamay niya, sinabi niya sa akin, “Bert, huwag kang manghihinayang sa pera ha? Ang pera kikitain mo ulit, pero ang moment na ito, priceless ‘to.” Tama siya. Ang memorya ng ngiti niya habang humahampas ang hangin sa mukha niya ay ang yaman na dadalhin ko hanggang sa pagtanda.
Ang huling gabi niya ay hindi madrama. Tahimik lang. Nakahiga siya sa bisig ko. Sabi ng doktor, bumibigay na ang organs niya. Hinihintay na lang namin ang oras. Kinantahan ko siya ng paborito naming kanta, “Kahit Maputi Na Ang Buhok Ko.” Kahit garalgal ang boses ko, kinanta ko ‘yon. Nang matapos ako, dumilat siya nang bahagya, ngumiti, at bumulong ng “Mahal kita, Bert. Kita tayo sa dulo.” At doon, nalagutan siya ng hininga. Masakit, oo. Pero may kapayapaan.
Ngayon, isang taon na ang nakalilipas. Natupad ko ang bilin niya. Ipinatapos ko ang bahay gamit ang pagsisikap ko at inspirasyon galing sa kanya. Sa bawat pako na ibinabaon ko, sa bawat semento na hinahalo ko, para ko siyang kasama. Ang bahay na ito ay hindi na lang istruktura, kundi monumento ng pag-ibig niya. Tuwing umaga, bago ako umalis, tinitignan ko ang picture frame namin sa sala. Tinitignan ko ang pitaka ko—ang lumang pitaka na naging dahilan kung bakit nagkaroon kami ng pagkakataong magpaalam.
Minsan, naiisip ko, ano kaya kung hindi ko naiwan ang pitaka ko? Siguro, umuwi ako isang araw na wala na siya. Siguro, nabuhay ako sa galit at hinanakit dahil akala ko iniwan niya ako para sa iba. Siguro, hindi ko nalaman ang diary, ang mga tapes, at ang lawak ng pagmamahal niya. Ang Diyos talaga, gumagawa ng paraan. Ang “malas” na pagkalimot sa pitaka ay siya palang pinakamalaking swerte ng buhay ko.
Sa mga nagbabasa nito, huwag niyong hintayin na may “maiwan” kayo bago niyo pahalagahan ang mga kasama niyo sa bahay. Huwag niyong hintayin na magkasakit sila bago niyo sila alagaan. At higit sa lahat, makinig kayo. Hindi lang sa salita, kundi sa mga kilos, sa mga mata, at sa mga hindi sinasabi ng mga mahal niyo. Dahil minsan, ang pinakamasakit na sigaw ay ang pabulong na pag-iyak sa likod ng saradong pinto.
Ako si Roberto, at ito ang kwento ng pitaka, ng asawa ko, at ng pag-ibig na hindi namamatay.
