“Pinalayas ko ang isang matandang palaboy nang hindi ko alam na dala niya sa braso ang peklat na magbubukas sa lahat ng sugat ng aking nakaraan at babago sa takbo ng aking buhay.”
Hindi ko kailanman inakala na ang isang karaniwang araw sa loob ng mansyong itinayo ko mula sa pawis, luha, at pangakong binitiwan ko sa isang gasera ay muling magbabalik sa akin sa gabing pilit kong nilibing sa pinakamadilim na sulok ng aking alaala. Ako si Nene. O kung ayon sa mga papeles at dyaryo ngayon, Elena Nene Salvador, isang dalagang milyonarya na kilala sa pagiging malamig, mahigpit, at walang puwang para sa kahinaan. Ngunit bago ang lahat ng ito, ako ay isang anak. Isang batang nakakita kung paano binago ng isang peklat ang kahulugan ng pagmamahal at pangarap.
Malawak ang sala ng aking mansyon. Tahimik, malamig, at punong-puno ng katahimikang binayaran ng salapi. Sa labas ng mga bintanang salamin, tanaw ko ang maayos na hardin at ang repleksyon ng sarili kong mukha, matigas, kontrolado, walang bakas ng batang minsang umiyak sa sahig na yari sa kawayan. Sa araw na iyon, may inaasahan akong aplikante para sa posisyon ng katulong. Hindi ko gusto ang magulo. Ayaw ko ng abala. Ayaw ko ng kahirapan sa loob ng bahay na ito.
Pumasok ang matandang babae na nakasuot ng kupas na damit. Amoy araw, amoy pagod, amoy buhay na matagal ko nang tinakasan. Tumayo ako mula sa kinauupuan ko at tiningnan siya mula ulo hanggang paa. Hindi ko man lang binasa nang buo ang kanyang papeles.
“Huwag na po,” malamig kong sabi. “Hindi kayo ang hinahanap ko.”
Nanlaki ang kanyang mga mata. Bahagyang yumuko ang kanyang likod, tila sanay na sa pagtanggi.
“Ma’am, kahit subukan lang po ninyo. Kahit isang araw lang,” mahinang pakiusap niya.
Narinig ko ang sarili kong tumawa, isang maikling tunog na walang emosyon. “Hindi ko kailangan ng awa dito. Umalis na kayo.”
Tumalikod na sana siya nang bigla kong nakita ang kanyang braso. Bahagyang nakaangat ang manggas, at doon, sa ilalim ng maputlang balat, naroon ang peklat. Hindi ko kailangan ng liwanag para makilala iyon. Hindi ko kailangan ng paliwanag. Ang hugis, ang pagkakapaso, ang tila bakas ng kumukulong tubig na minsang dumampi sa laman.
Nanikip ang dibdib ko. Bumalik sa aking ilong ang amoy ng gasera. Ang lagutok ng kawayan. Ang impit na hikbi sa sulok ng dampa.
“Sandali,” halos pabulong kong sambit.
Huminto ang matanda. Dahan-dahan kong nilapitan. Ang mundo ay tila lumiit hanggang sa pagitan naming dalawa.
“Saan mo nakuha ang peklat na iyan?” tanong ko, nanginginig ang boses na matagal ko nang hindi naririnig mula sa sarili ko.
Napatingin siya sa kanyang braso, saka ngumiti ng mapait. “Matagal na po iyon, ma’am. Galing sa isang gabing hindi ko makakalimutan.”
Sa isang iglap, ako na naman ang batang nakaupo sa sahig. Nakikita ko ang aking ina, si Aling Ana, hawak ang kanyang braso, namimilipit sa sakit habang pinipilit akong patahanin.
“Nay, dahan-dahan lang po,” boses ko noon, bata ngunit pilit na matapang.
Bumalik sa akin ang lahat. Ang galit. Ang takot. Ang panata.
Noon, ang gabi ay ayaw ding matapos. Ang bagyo ay nasa loob ng aming bahay, hindi sa labas. Ang aking ama, lasing at galit, ay iniwan kaming duguan at wasak. Ang kumukulong tubig ay naging marka ng kanyang pagtalikod. Ang peklat sa braso ni nanay ang naging aking unang aral sa mundo. Na ang pagmamahal ay hindi laging ligtas. Na ang pangarap ay kailangang ipaglaban.
“Nene,” bulong ni nanay noon, pilit na ngumingiti. “Maliit na bagay lang ito.”
“Hindi po maliit, Nay,” sagot ko habang nangingilid ang luha. “Hindi ito maliit. Hindi ko kakalimutan ito.”
At hindi ko nga nakalimutan. Ang peklat na iyon ang naging apoy sa aking dibdib. Ang naging dahilan kung bakit ako gumising araw-araw kahit ulila, gutom, at pagod. Ang naging lakas ko nang umalis si nanay patungong Maynila, dala ang pangarap naming dalawa.
Hanggang sa gabing iyon. Ang balitang nagwasak sa lahat. Ang asul na bus. Ang bangin. Ang katahimikang sumunod.
“Nay, hindi totoo ito,” sigaw ko noon sa harap ng telebisyon. Ngunit walang sumagot. Tanging ulan. Tanging kulog. Tanging kawalan.
Mula noon, natuto akong mabuhay mag-isa. Natuto akong maging matatag. Natuto akong gawing sandata ang sakit. Ang bawat hakbang ko sa paaralan, sa trabaho, sa lungsod, ay may kasamang pangako. Hindi ako pwedeng sumuko. Hindi ako pwedeng bumalik sa dampa na puno ng alaala.
At ngayon, narito ako. Sa isang mansyon. Sa harap ng isang matandang may peklat na kahawig ng sa aking ina.
“Ma’am?” maingat niyang tanong, tila natatakot na muling itaboy.
Tumingin ako sa kanya, at sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, naramdaman kong may bitak ang pader na itinayo ko sa paligid ng aking puso.
“Umupo muna kayo,” sabi ko, pilit na kinokontrol ang tinig. “Magkwento kayo.”
Hindi ko pa alam sa sandaling iyon na ang pag-upong iyon ang magsisimula ng isang pagbabalik. Isang paglalakbay pabalik sa lahat ng aking tinakasan. Isang kuwento ng peklat, alaala, at mga lihim na hindi ko pa handang harapin.
Umupo ang matanda sa gilid ng sopa, mahigpit na hawak ang lumang bag na tila naglalaman ng buong buhay niya. Ako naman ay nanatiling nakatayo, hindi mapakali, parang may puwersang humihila sa akin palapit at palayo sa kanya nang sabay. Sa bawat segundo, mas malinaw kong nakikita ang mga guhit sa kanyang mukha, ang mga matang sanay sa pagkatalo ngunit hindi tuluyang sumuko.
“Anong pangalan ninyo?” tanong ko, pilit na ibinabalik ang tono ng isang amo, hindi ng isang anak na muling dinadalaw ng alaala.
“Rosa po,” sagot niya. “Rosa Mercado.”
Isang karaniwang pangalan. Ngunit sa aking dibdib, may kung anong kumislot. Hindi ko alam kung bakit. Marahil dahil sa paraan ng kanyang pagsagot, diretso, walang paligoy, parang ang mga sagot ng aking ina noon kapag ayaw na niyang palakihin ang sakit.
“May pamilya pa ba kayo?” tanong ko muli.
Bahagya siyang umiling. “Matagal na pong wala.”
Hindi ko napigilan ang sarili kong maupo sa tapat niya. Ang malamig na marmol ng sahig ay tila biglang nawala sa aking pakiramdam. Ang naroon ay ang malamig na sahig ng aming dampa, ang manipis na banig, ang gaserang halos maubos ang liwanag.
“Yung peklat,” bigla kong sambit. “Paano ninyo nakuha?”
Huminga siya ng malalim. Kita ko ang pag-angat at pagbaba ng kanyang dibdib, parang bawat hinga ay may kasamang bigat. “Sa asawa ko po noon. Galit siya. Lasing. Mainit ang ulo at mainit ang tubig. Isang iglap lang po.”
Napapikit ako. Parang may kamay na mahigpit na humawak sa aking puso.
“Umalis din po siya,” dagdag niya, tila ba nagkukuwento lamang ng panahon. “May iba na raw siyang mahal. Naiwan po akong mag-isa kasama ang anak ko.”
Napadilat ako. “Anak?”
“Opo,” tumango siya. “Isang babae.”
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko. “Nasaan siya ngayon?”
Tumungo ang matanda. “Matagal na po siyang wala.”
Sa salitang iyon, parang bumagsak ang mundo. Matagal na wala. Gaya ni nanay. Gaya ng lahat ng nawala sa akin.
“Pasensya na po,” mahina kong sabi, hindi ko alam kung bakit ako humihingi ng paumanhin.
Ngumiti siya, isang ngiting puno ng pag-unawa. “Hindi po kayo ang may kasalanan, ma’am.”
Ma’am. Ang salitang iyon ay parang kutsilyong tumusok sa akin. Hindi ko siya kilala. Wala akong obligasyon sa kanya. Ngunit bakit pakiramdam ko ay may utang ako? Utang na hindi pera ang kabayaran.
“Pwede po ba kitang tanungin?” bigla kong sabi.
“Opo.”
“Kung may pagkakataon kayong bumalik sa nakaraan, babaguhin ba ninyo ang desisyon ninyong umalis ang asawa ninyo?”
Nag-isip siya sandali. “Hindi na po. Kung hindi siya umalis, baka wala na rin po ako ngayon.”
Napayuko ako. Naalala ko si nanay. Ang kanyang pagpili. Ang kanyang pag-alis patungong Maynila. Ang desisyong nagligtas sana sa amin ngunit kinuha siya ng tadhana.
“Alam ninyo,” bigla kong sambit, “may kakilala rin akong may ganyang peklat.”
Tumingin siya sa akin. “Talaga po?”
“Oo,” sagot ko. “Nanay ko.”
Tahimik ang pagitan naming dalawa. Hindi siya nagsalita. Ako rin. Ngunit sa katahimikang iyon, parang may tulay na unti-unting nabubuo. Isang tulay ng mga sugat na magkahawig ang hugis.
“Kung okay lang po,” mahina niyang sabi, “bakit po kayo umiiyak?”
Napahawak ako sa aking pisngi. Hindi ko namalayang may luha na pala. Mabilis ko itong pinunasan, inis sa sarili.
“Huwag ninyo akong intindihin,” malamig kong tugon. “May trabaho pa kayo?”
Tumango siya agad, parang takot na magbago ang ihip ng hangin. “Kahit ano po, ma’am. Maglilinis, maglalaba, magluluto. Masipag po ako.”
Tinitigan ko siya. Ang mga kamay niyang magaspang. Ang mga kuko niyang maikli. Ang mga matang hindi nagsisinungaling.
“Manatili muna kayo,” sabi ko sa wakas. “Subukan natin.”
Nanlaki ang kanyang mga mata. “Talaga po?”
“Oo,” sagot ko. “Pero malinaw. Walang drama. Trabaho lang.”
“Opo,” mabilis niyang tugon, halos nanginginig ang boses sa tuwa. “Maraming salamat po.”
Tumayo ako at tumalikod, ayokong makita niya ang gulo sa aking mukha. Akala ko tapos na. Akala ko kontrolado ko na ang lahat. Ngunit mali ako.
Sa mga sumunod na araw, napansin ko ang maliliit na bagay. Kung paano siya magwalis, maingat, parang ayaw makabasag ng alaala. Kung paano siya magluto, simple ngunit may init. Kung paano siya magdasal bago matulog, pabulong, parang ayaw manggising ng mga patay.
Isang gabi, nadatnan ko siyang nakaupo sa kusina, hawak ang tasa ng tsaa. Tahimik lang.
“Hindi ka pa natutulog?” tanong ko.
“Hindi pa po,” sagot niya. “Nag-iisip lang.”
“Ng ano?”
“Ng anak ko,” sagot niya nang diretso.
Nanlamig ang aking mga kamay. “Anong pangalan niya?”
Nag-alinlangan siya. “Nene.”
Parang binuhusan ako ng malamig na tubig. “Ano?”
“Nene po,” ulit niya. “Palayaw lang. Hindi ko na po alam kung nasaan siya.”
Tumayo ako bigla. “Bakit Nene?”
Nagulat siya sa aking tono. “Ganun po ang tawag ko sa kanya simula bata pa siya.”
Ang mundo ay umikot. Ako si Nene. Ako ang anak na naiwan. Ngunit hindi maaari. Patay na si nanay. Nakita ko sa balita. Narinig ko ang pangalan ng bus. Narinig ko ang bilang ng mga namatay.
“Sigurado ba kayo?” halos pabulong kong tanong. “Sigurado ba kayong wala na siya?”
Tumulo ang luha sa kanyang mga mata. “Yun po ang sabi ng mga tao. Aksidente raw po sa bus.”
Hindi ko na narinig ang kasunod niyang sinabi. Ang ingay ng aking nakaraan ay bumalik, mas malakas, mas malinaw. Ang peklat. Ang bus. Ang bangin. Ngunit paano?
“Rosa,” mariin kong sabi, unang beses kong tinawag ang kanyang pangalan nang walang pagitan. “Kailan ito nangyari?”
Binanggit niya ang petsa. Ang parehong petsang hindi ko kailanman nakalimutan.
Hindi ako makapagsalita. Hindi ako makahinga. Kung totoo ang sinasabi niya, kung totoo ang nakikita ko, kung totoo ang peklat na iyon, ang buong buhay ko ay itinayo sa isang pagkakamali.
“Tingnan ninyo ako,” mahina kong sabi.
Tumingin siya. At sa sandaling iyon, nakita ko ang mukha ng aking ina. Hindi sa pisikal na anyo, kundi sa mga mata. Sa paraan ng pagtingin. Sa pag-aalala.
“Nay,” halos hindi ko namalayang nasabi.
Namutla siya. Tumayo, nanginginig. “Anong sinabi mo?”
Ako si Nene. Ang anak na inakala mong patay. At ikaw, ikaw ang nanay na akala kong kinuha na ng tadhana.
Ang katahimikan sa pagitan namin ay parang isang bangin na muling bumukas. At sa gilid nito, kailangan naming pumili kung tatalon ba kami sa katotohanan o mananatili sa kasinungalingang nagligtas at sumira sa amin nang sabay.
Hindi siya agad nakapagsalita. Nakatingin lang siya sa akin na para bang multo ang kaharap niya. Ang kanyang mga labi ay bahagyang gumalaw ngunit walang tunog na lumabas. Lumapit siya ng isang hakbang, saka umatras, parang natatakot na baka maglaho ako kapag masyado siyang lumapit.
“Nene?” basag ang boses niyang sambit. “Anak?”
Tumango ako. Hindi ko na kayang pigilan ang luha. Bumuhos ang lahat ng itinago ko sa loob ng napakaraming taon. Ang galit, ang pananabik, ang pangungulila, ang tanong kung bakit ako naiwan, kung bakit ako nabuhay mag-isa sa mundong akala ko ay iniwan na rin ako ng langit.
“Ako po,” sagot ko. “Ako po yung iniwan ninyo sa probinsya. Ako po yung batang humawak sa braso ninyo noong gabing napaso kayo. Ako po yung tumakbo sa terminal, sumigaw ng mahal kita habang papalayo ang bus.”
Isang hikbi ang kumawala sa kanyang dibdib. Bumagsak siya sa sahig na parang nawalan ng lakas ang kanyang mga tuhod. Lumuhod ako sa harap niya, hindi na alintana ang mamahaling sahig, ang dignidad, ang lahat ng itinayo kong pader.
“Akala ko patay na kayo,” pabulong niyang sabi. “Araw-araw akong humingi ng tawad sa puntod na hindi ko man lang nakita. Araw-araw kong sinisisi ang sarili ko kung bakit ako umalis.”
“Akala ko rin po patay na kayo,” sagot ko. “Nakita ko sa balita. Narinig ko ang boses ng reporter. Wala raw nakaligtas. Ilang taon akong nabuhay na iniisip na ako na lang ang natira.”
Mahigpit niya akong niyakap. Sa yakap na iyon, bumalik ang lahat. Ang init ng kanyang katawan. Ang amoy ng araw at pawis. Ang pakiramdam ng kaligtasan na matagal ko nang nakalimutan.
“Nabuhay po ako,” patuloy ko, halos hinihingal sa pag-iyak. “Nagtrabaho po ako. Nag-aral. Tinupad ko po yung pangako ko sa inyo. Pero galit po ako. Galit sa mundo. Galit sa sarili ko. Kaya siguro naging ganito ako.”
Hinawakan niya ang aking mukha gamit ang kamay na may peklat. Dahan-dahan, parang takot na baka masaktan ako. Ang gaspang ng balat ay pamilyar. Hindi na ito marka ng sakit. Isa na itong patunay ng buhay.
“Hindi ka naging masama,” sabi niya. “Naging matatag ka lang. At yun ang itinuro ng sugat ko.”
Tahimik kaming umiyak nang matagal. Walang salita ang kayang magpaliwanag ng mga taon na nawala. Walang yakap ang kayang bumawi sa lahat ng gabi ng pangungulila. Ngunit sa sandaling iyon, sapat na ang presensya. Sapat na ang katotohanan.
Kinabukasan, sabay kaming kumain sa mahabang mesa ng mansyon. Simple lang ang ulam. Ngunit unang beses kong naramdaman na may laman ang bahay. Hindi na malamig. Hindi na tahimik sa maling paraan.
“Nene,” mahina niyang sabi, parang nag-aalinlangan. “Hindi ko kailangan ng ganito kalaki. Kahit maliit lang, basta kasama ka.”
Ngumiti ako. “Nay, hindi ko po ito itinayo para mag-isa. Itinayo ko po ito para sa atin. Para sa batang minsang nangakong hindi susuko.”
Lumipas ang mga araw na unti-unting naghilom ang sugat na akala namin ay permanenteng bukas. Hindi na siya ang katulong. Siya ang ina. Hindi na ako ang amo. Ako ang anak na muling natutong humawak sa kamay ng nanay niya.
Isang hapon, magkasama kaming nakaupo sa balkonahe. Tanaw ang lungsod na minsang kumuha sa kanya at nagbigay sa akin ng lahat. Hinawakan niya ang aking braso.
“Yung peklat ko,” sabi niya. “Akala ko sumpa.”
Umiling ako. “Hindi po. Yun po ang nagdala sa inyo pabalik sa akin.”
Huminga siya ng malalim. “Kung alam ko lang noon.”
“Okay lang po,” sagot ko. “Narito na tayo ngayon.”
Sa gabing iyon, bago ako matulog, tumingin ako sa salamin. Hindi na ako yung batang puno ng galit. Hindi rin lang ako ang dalagang milyonarya na walang puwang para sa kahinaan. Ako ay anak na muling nakauwi.
Ang peklat ng alaala ay hindi na sugat. Isa na itong kwento. Kwento ng sakit na naging lakas. Ng pagkawala na nauwi sa muling pagkikita. At ng pangakong kahit gaano man kalayo ang marating ng tao, ang pinanggalingan ay hinding-hindi mawawala.
Sa wakas, natapos ang gabing matagal kong kinatatakutan. At sa unang liwanag ng umaga, hindi na ako nag-iisa.
