Sa kasaysayan ng pulitika at hustisya sa Pilipinas, bibihira ang mga pagkakataong ang isang dating Pangulo ay nagiging sentro ng isang internasyonal na tugisin habang ang kanyang sariling bansa ay nagkakagulo sa usapin ng soberanya. Ngunit ito ang reyalidad na kinakaharap natin ngayon sa taong 2026. Ang dating matibay na pinuno, si Rodrigo Roa Duterte (PRRD), ay kasalukuyang nasa kustodiya ng International Criminal Court (ICC). Isang pangyayaring nagdulot ng malalim na sugat sa damdamin ng kanyang mga tagasuporta at nag-iwan ng malaking katanungan sa ating kasarinlan.

Subalit sa gitna ng tila kawalan ng pag-asa, isang sinag ng liwanag ang sumilip mula sa Padre Faura. Ang Korte Suprema, ang huling tanggulan ng ating mga karapatan, ay kinalampag ng isang tambalang hindi sumusuko: ang anak na si Congressman Paolo “Pulong” Duterte at ang matapat na kaalyadong si Atty. Harry Roque.

Ang kanilang hakbang? Isang komprehensibo at matapang na memorandum na naglalayong baligtarin ang sitwasyon, ideklarang ilegal ang pag-aresto, at pauwiin ang dating Pangulo sa lupang kanyang sinilangan.

Ang “Rescue Mission” sa Korte Suprema
Hindi ito simpleng pagsasampa ng kaso. Ito ay isang misyon para bawiin ang dignidad ng bansa. Kinumpirma ni Atty. Harry Roque, sa isang emosyonal ngunit determinadong pahayag, na matagumpay nilang naihain ang memorandum para sa kasong Certiorari at Habeas Corpus. Ang kliyente sa papel ay si Cong. Pulong Duterte, na tumayo para sa kanyang ama sa panahong hindi ito magawa ng iba.

Ayon kay Roque, ang memorandum na ito ay tugon sa utos ng Korte Suprema. Hiningan sila ng paliwanag, isang detalyadong argumento kung bakit dapat paniwalaan ng Kataas-taasang Hukuman na ang nangyaring pag-aresto at ang patuloy na pagkakakulong kay PRRD ay labag sa Konstitusyon.

Ito ay isinumite sa huling araw ng palugit—isang dramatikong pagtatapos sa 30-araw na ibinigay ng korte. Para kay Roque at sa pamilya Duterte, ang dokumentong ito ay hindi lamang mga pahina ng legal jargon; ito ay manipesto ng paglaban. Ito ay pagsigaw na “Mali ang ginawa ninyo!” sa mukha ng mga nagpatupad ng pagsuko sa dating pangulo.

Ang Lihim na Preparasyon at ang “Pangingidnap”
Isang rebelasyon ang ibinahagi ni Roque: ang petisyong ito ay hindi biglaan. Disyembre 2023 pa lamang, noong mga panahong usap-usapan pa lang ang posibleng kooperasyon ng administrasyong Marcos sa ICC, ay mayroon na silang draft. Ito ay sa utos at pakikipag-ugnayan kay dating Vice President Sara Duterte, na tila may “kutob” na sa maaaring mangyari.

Subalit, sadyang mabilis ang mga pangyayari. Hindi nila inaasahan na aarestuhin agad si Tatay Digong at isasakay sa eroplano patungong The Hague bago pa man makagalaw nang husto ang depensa sa Pilipinas. Ang tawag ni Roque dito ay “pangingidnap.”

Bakit kidnapping? Dahil sa pananaw ng kampo ni Duterte, ang proseso ay hindi dumaan sa tamang legal na proteksyon na ginagarantiya ng batas ng Pilipinas sa bawat mamamayan nito. Ang pagbalewala sa lokal na proseso at ang agarang pagbiyahe sa kanya palabas ng bansa ay paglapastangan sa due process.

Dahil dito, inamyendahan nila ang orihinal na petisyon. Mula sa simpleng pagharang, isinama nila ang Habeas Corpus—isang legal na remedyo para sa mga taong iligal na nakadetine. Ang lohika ay simple: Kung ilegal ang pag-aresto, ilegal din ang pagkakakulong, kahit pa nasa The Hague na siya.

Ang Puso ng Argumento: Bakit Walang Hurisdiksyon ang ICC?
Ang memorandum ay nakasentro sa ilang mabibigat na puntong legal na kung kakatigan ng Korte Suprema, ay yayanig sa pundasyon ng relasyon ng Pilipinas sa ICC.

1. Ang Pagkalas ng Pilipinas: Ang pinaka-basic ngunit pinakamalakas na argumento ay ang pagkalas ng Pilipinas sa Rome Statute. Ayon kay Roque, ang pagsapi sa ICC ay boluntaryo. Kapag bumitiw na ang bansa, wala nang kapangyarihan ang dayuhang hukuman na manghimasok. Ang palugit na isang taon para sa mga nakabinbing kaso ay lumipas na bago pa man pormal na nagsimula ang imbestigasyon. Samakatuwid, ang pagpupumilit ng ICC ay isang paglabag sa soberanya.

2. Ang Prinsipyo ng Complementarity: Ito ang “puso” ng Rome Statute na tila kinalimutan ng ICC at ng mga lokal na nagpatupad ng aresto. Ang ICC ay dapat lamang pumasok kung ang lokal na hukuman ay “unable” (hindi kaya) o “unwilling” (ayaw) mag-prosecute. Sa kaso ng Pilipinas, gumagana ang ating mga korte. May mga kasong dinidinig, may mga napaparusahan. Ang pagbalewala sa complementarity principle ay insulto sa ating hudikatura. Ipinapalabas nito na ang ating mga huwes at piskal ay walang kakayahang magbigay ng katarungan. Ang memorandum ay nagdiin na ang primary jurisdiction sa mga kasong tulad ng Crimes Against Humanity ay nasa Pilipinas, hindi sa The Hague.

3. Ang Konstitusyon ay Higit sa Lahat: Binigyang-diin sa memorandum na ang anumang kooperasyon ng Ehekutibo (Presidente o mga ahensya nito) sa ICC ay labag sa Saligang Batas kung ito ay sumasagasa sa kapangyarihan ng Hudikatura. Hindi pwedeng isuko ng Presidente ang hurisdiksyon ng bansa sa isang dayuhang entidad nang basta-basta. Ang kapangyarihan ng Presidente ay may limitasyon, at ang limitasyong iyon ay ang soberanya ng Pilipinas at ang karapatan ng bawat Pilipino na litisin sa sarili niyang bayan.

“Moot and Academic”? Hindi sa Kaso ni Digong!
Isang malaking hamon sa kaso ay ang doktrina ng “Mootness.” Sa batas, kapag ang isang pangyayari ay tapos na (tulad ng pag-alis ni Duterte sa bansa), maaari nang ibasura ng korte ang kaso dahil “wala na itong saysay.”

Ngunit matalino ang naging atake nina Roque at Pulong. Ginamit nila ang mga exceptions sa mootness doctrine.

Iginiit nila na ang kaso ay may “Transcendental Importance.” Hindi ito tungkol lang kay Rodrigo Duterte; ito ay tungkol sa dangal ng bansa. Kung hahayaan ito, nagtatakda tayo ng precedent o pamarisan na pwedeng dukutin ng dayuhan ang sinumang Pilipino nang walang laban.

Isinulong din nila ang argumentong “Capable of repetition yet evasive of judicial review.” Ibig sabihin, pwedeng maulit ang pangyayaring ito. Binanggit ni Roque si Senator Ronald “Bato” Dela Rosa. Kung hindi dedesisyunan ng Korte Suprema ang legalidad ng ginawa kay Duterte ngayon, ano ang pipigil sa gobyerno na gawin din ito kay Bato o sa ibang opisyal sa hinaharap? Kailangang maglagay ng tuldok at linawin ang batas ngayon pa lang.

Ang Emosyonal na Aspeto: Regalo ng Anak at Abogado
Sa likod ng mga teknikalidad at batas, ang memorandum na ito ay kwento ng pagmamahal at katapatan.

Si Congressman Pulong Duterte, na madalas ay tahimik, ay tumindig para sa kanyang ama. Noong hindi mapirmahan ni VP Sara ang affidavit dahil sa mga pangyayari, sinalo ito ni Pulong. Ipinakita niya na sa oras ng kagipitan, pamilya ang unang sandalan.

Para naman kay Atty. Harry Roque, ito ay personal. Tinawag niya ang memorandum na ito bilang kanyang “Pamasko at Regalo sa Bagong Taon” para kay Tatay Digong. Ramdam sa kanyang boses ang bigat ng responsibilidad at ang lalim ng kanyang loyalty. “Hinding-hindi kita pababayaan,” ang tila mensahe ng bawat pahina ng dokumentong isinumite nila. Umaasa siya na sa pamamagitan nito, makakauwi ang kanyang dating boss, hindi bilang bilanggo, kundi bilang isang malayang Pilipino.

Implikasyon: Ano ang Mangyayari Kung Pumanig ang Korte Suprema?
Ito ang tanong na naglalaro sa isipan ng lahat: Ano ngayon kung sabihin ng Korte Suprema na ilegal ang pag-aresto?

Kung kakatigan ng SC ang memorandum, magkakaroon ito ng legal ripples sa buong mundo.

Dideklarang Void ang Pagsuko: Sasabihin ng Korte na ang aksyon ng gobyerno ay labag sa batas.

Order of Release: Maaaring maglabas ng utos ang SC sa gobyerno na bawiin ang kooperasyon at igiit sa ICC na ibalik si Duterte dahil ilegal ang pagkaka-transfer sa kanya.

Proteksyon sa Iba: Magiging “shield” o panangga ito para kay Sen. Bato at iba pang akusado.

Moral Victory: Higit sa lahat, ito ay magiging moral victory na magpapatunay na ang soberanya ng Pilipinas ay buhay at hindi kayang diktahan ng sinuman.

Konklusyon: Ang Liwanag sa 2026
Ang paghahain ng memorandum na ito ay tinawag ng host na “good news” at “magandang liwanag” sa pagpasok ng taong 2026. Ito ay senyales na hindi pa tapos ang laban. Habang may mga Pilipinong naniniwala sa soberanya at katarungan, tuloy ang depensa.

Ang bola ngayon ay nasa kamay ng Korte Suprema. Sila ang magpapasya kung ang Pilipinas ba ay mananatiling isang malayang estado na may sariling batas, o isang bansang sunud-sunuran sa dayuhan.

Para sa mga taga-suporta ni PRRD, ang panawagan ay simple: magdasal. Ang laban nina Pulong at Roque ay laban din ng bawat Pilipinong naniniwala na ang hustisya ay dapat naaayon sa ating sariling Saligang Batas. Ang memorandum na ito ay hindi lang papel; ito ay pag-asa. At sa panahon ng kadiliman, ang pag-asa ang pinakamalakas na sandata.

Abangan natin ang desisyon ng Korte Suprema. Ito ang magtatakda ng kinabukasan ng ating soberanya.