“Isang madaling araw, isang kariton ng taho, at isang gate na unti unting nagsara hindi lang sa kalsada kundi sa buong buhay ko.”
Ako si Aling Cora Villa Señor.
Kung may makakapagsabi man na ang taho ay simpleng pagkain lang, hindi nila alam kung ilang buhay ang sinasalo nito tuwing madaling araw.
Bago pa magising ang Barangay San Roque, gising na ang mundo ko.
Alas tres pa lang ng umaga, naghuhuni na ang mga kuliglig sa tabi ng estero at ang hangin ay may halong amoy ng basang semento at nilulutong arnibal.
Sa loob ng inuupahan kong maliit na silid na may bubong na yero at dingding na kahoy, kumakabog ang takure sa kalan habang dahan dahan kong hinahalo ang syrup.
Konti lang.
Para hindi sumakit ang ngipin ng mga bata.
Iyan ang palagi kong binubulong sa sarili, parang may kausap akong matagal ko nang kilala.
Ang panlasa ng komunidad.
Sa gilid ng mesa, nakasalansan ang mga baso.
Iba iba ang klase.
May mga plastic na kupas na ang logo ng softdrinks.
May garapon na dating lalagyan ng kape.
May maliliit na cup na maingat kong hinuhugasan gabi gabi kahit nanginginig na ang mga daliri ko.
Sa tabi ng mga iyon, naroon ang lumang timbangan at ang maliit kong notebook.
Punong puno ng pangalan at petsa.
Hindi iyon listahan ng utang lang.
Listahan iyon ng tiwala.
“Mang Lando, andiyan ka na ba?” sigaw ko sa bintana nang marinig ko ang pamilyar na ugong ng tricycle.
Sumilip ang mukha niya.
Sunog sa araw ang balat kahit madaling araw pa lang, matulis ang ilong at may ngiting parang laging may baong biro.
“Aba Aling Cora, gising ka na naman.
Ikaw yata ang nagtutulak sa araw para sumikat.”
Napatawa ako pero ramdam ko ang pagod sa dulo ng hininga.
“Naku kung kaya ko lang yun, matagal ko nang pinasikat ang araw sa buhay ko.”
Inilapag niya ang lalagyan ng sago.
“Tingnan mo yung gulong ha.
Kanina pa kumakadyot, baka sa gitna ng kalsada tumigil.”
“Huwag kang mag alala,” sabi niya sabay turo sa malayong subdivision.
“Mas matibay pa ‘yan sa relasyon ng mga tao riyan sa loob.”
Napangiti ako pero hindi na sumagot.
Alam kong may katotohanan ang biro.
Tinulak ko ang kariton.
Si Mang Lando ay nakasunod, handang tumulong kapag sumabit ang gulong.
Sa bawat hakbang, may kalansing ng kutsara at baso.
Parang musika ng kabuhayan.
Pagdaan namin sa sari sari store ni Tita Mirasol, bukas na ang ilaw.
Parang hindi natutulog ang tindahan na iyon.
“Ay heto na ang Reyna ng Taho,” sigaw niya hawak ang walis tambo.
“Tita huwag mo akong tinatawag na ganyan,” sagot ko pabiro.
“Baka marinig ng mga reyna sa loob ng subdivision.
Ipatapon pa ako.”
Lumabas siya at inabot sa akin ang dalawang makapal na baso.
“O gamitin mo ‘to.
Mas sosyal tignan.
Baka sakaling maawa ang mata nila sa’yo.”
“Salamat po,” sabi ko.
“Kung hindi ka nagtindahan, bagay kang abogado ng mga taho vendor.”
Tumawa siya pero biglang bumaba ang boses.
“Ingat ka doon.
May mga bago raw sa homeowners.
Mahihigpit.”
Humigpit ang hawak ko sa hawakan ng kariton.
“May bago na naman?”
“Oo.
May meeting daw.
Gusto raw malinis tingnan ang paligid.
Lalo na sa gate.”
Hindi na ako sumagot.
Sanay na ako.
Bawal ang vendor.
Bawal ang maingay.
Bawal ang mabaho.
Bawal ang mukhang mahirap.
“Aling!” sigaw mula sa kanto.
Si Nene Papy iyon.
Payat, nakapusod ang buhok, may dalang barya sa palad.
Kahit madaling araw, naka uniporme na.
“Nene bakit gising ka na?” tanong ko sabay haplos sa ulo niya.
“May quiz po kami.
Sabi ni nanay pag nag aral daw ako ng maaga papasa ako.
Tsaka bibili po sana ako ng taho kahit kalahati lang.”
Inabot niya ang barya.
Nanginginig ang kamay sa lamig.
“Naku quiz,” sabi ko.
“Edagdagan natin ang lakas ng utak mo.”
Pinuno ko ang baso.
Hindi kalahati.
Nilagyan ko ng extra sago.
Hindi ko sinukat ang arnibal.
“Aling Cora, wala po akong pambayad sa sobra.”
“Bayad mo na ‘yang ngiti mo,” sabi ko.
“At pag nakapasa ka, balitaan mo ako.”
Tumakbo siya palayo hawak ang baso na parang kayamanan.
Sa mga sandaling ganito, nakakalimot ako sa sakit ng tuhod ko.
Sa bigat ng kariton.
Sa pamamanhid ng daliri.
Kaya ko ginagawang maaga ang mundo.
Nang makarating kami sa gate ng Villa Montelyano Heights, iba ang hangin.
Mas malamig.
Mas mabango.
Mas maliwanag.
Naroon si Kuya Sunny sa guard house.
May hawak na flashlight kahit maliwanag na.
“Kuya Sunny,” bati ko.
“Taho.
Mainit init.”
Hindi siya ngumiti kagaya dati.
“Aling… may ano kasi.”
“May ano?” tanong ko.
Nag iwas siya ng tingin.
“May bagong memo.
Bawal na raw ang vendor kahit sa labas ng gate.”
Parang humigpit ang hawak ko sa kutsara.
“Kuya sa labas lang naman ako.
Hindi ako pumapasok.”
“Alam ko Aling,” mahina niyang sabi.
“Pero may nag reklamo.
Hindi raw maganda tignan.”
Hindi raw maganda tignan.
Parang may tumama sa dibdib ko.
Dumating si Miss Claris Dizon.
Naka puting uniporme, may eyebags.
Nurse.
“Aling Cora?” bulong niya.
“May taho pa po?”
“Oo hija.
Mainit pa.”
“Kuya Sunny, saglit lang,” pakiusap niya.
Habang nagsasalin ako ng taho, napansin kong nanginginig ang kamay niya.
“Ang payat mo hija.
Kumakain ka ba?”
“Hindi na nga po,” sabi niya.
“Ang daming pasyente.
Tapos may maintenance pa si nanay.”
Dinagdagan ko ang baso.
“Bahala ka na sa bayad.
Basta magpahinga ka.”
“Aling nakakahiya po.”
“Mas nakakahiya kung mamatay ka sa trabaho,” sagot ko.
Hindi siya nakasagot.
Kinuha niya ang baso na parang yakap.
“Aling,” muling sabi ni Kuya Sunny.
“May nag iikot mamaya.”
“Kilalang kilala ko na ‘yan,” sagot ko.
Ngumiti ako kahit mabigat ang dibdib.
Lumapit ang bagong guard.
Si Romiel.
Bata pero matigas ang mukha.
“Nandito pa vendor?” malamig niyang tanong.
“Bawal kahit sa labas.”
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.
“Kuya taho lang ‘yan,” singit ni Mang Lando.
Sumagot ako agad bago pa lumaki.
“Sige kuya.
Lalayo na lang ako.”
Habang tinutulak ko ang kariton palayo, narinig ko ang bulong niya.
“Ang dugyot kasi tignan.”
Napikit ako saglit.
Hindi dahil sa luha.
Kundi dahil pinipigilan ko ang sarili kong bumigay.
Sa kanto, umupo ako sa bangko.
“Inom ka muna,” sabi ni Mang Lando.
“Hindi pa,” sagot ko.
“May mga naghihintay pa.”
Sa bulsa ng apron ko, naramdaman ko ang notebook.
At ang lumang sobre sa ilalim ng kariton.
Sa malayo, nagliwanag ang silangan.
Dumarami ang tao.
Mga kasambahay.
Mga driver.
Mga batang papasok sa eskwela.
At sa loob ng dibdib ko, may tahimik na panata.
Hindi ako mawawala na parang basura.
Hindi pa tapos ang kwento ko.
“Akala ko taho lang ang itinitinda ko. Hindi ko alam na pati alaala, dignidad, at lihim na nakabaon sa nakaraan ay kasama palang mabubuhat.”
Hindi pa sumisikat nang tuluyan ang araw nang bumalik ako sa harap ng gate.
May bahagi sa akin na gustong umiwas, pero mas malakas ang boses na nagsasabing wala akong ibang pupuntahan.
Tinulak ko ang kariton at narinig ko ang mahinang kalansing ng mga baso.
Parang paalala na narito pa rin ako.
Na buhay pa ako.
Na may karapatan pa rin akong tumayo sa kalsadang ito.
Sa guard house, naroon si Romiel.
May hawak na clipboard.
Mas tuwid ang tindig kaysa kanina.
Parang may inaantay.
“Aling,” tawag niya.
“Hindi ka pa ba umaalis?”
Tumigil ako sa tapat niya.
“May mga suki pa po ako.”
“Hindi na puwede,” sagot niya.
“May utos.”
“Kanino?” tanong ko.
Hindi siya agad sumagot.
Sa halip, lumingon siya sa loob ng gate.
Doon ko nakita si Ma’am Isay.
Maayos ang buhok.
May suot na blazer kahit mainit na.
Sa likod niya ang dalawang babae na halatang galing sa meeting.
Lumapit siya sa akin.
“Aling Cora,” sabi niya.
“Sinabihan na po kayo kanina.”
“Opo,” sagot ko.
“Pero hindi pa po tapos ang paninda ko.”
“Hindi na po ‘yan ang usapan,” sagot niya.
“May event po kami ngayon.
Ayaw naming may vendor sa paligid.”
“Sa paligid po ng gate?” tanong ko.
“Nasa labas po ako ng subdivision.”
“Pero kita ka pa rin,” sagot niya.
“At hindi po iyon kaaya aya sa mga bisita.”
May biglang humigpit sa dibdib ko.
Parang may kamay na humawak sa puso ko at pinisil.
“Ma’am,” mahinahon kong sabi.
“Tatlong dekada na po akong nagtitinda rito.
Hindi naman po ako nagkaproblema noon.”
“Hindi po dahil walang problema noon ay wala na rin ngayon,” sagot niya.
“May bagong pamunuan.
May bagong standards.”
Bagong standards.
Bagong mundo.
Bagong anyo ng pagtulak palabas.
Lumapit si Mang Lando.
“Ma’am,” sabi niya.
“Kung tutuusin, nasa kalsada po ‘yan.
Hindi po ‘yan pag aari ng subdivision.”
Napatingin sa kanya si Ma’am Isay.
“Sir, huwag na po kayong makialam.
Ito ay internal matter.”
“Internal?” hindi ko napigilang tanong.
“Paano naging internal ang sikmura ng mga bumibili sa akin?”
May bulungan sa likod.
Mga kasambahay na kanina pa nag aabang.
Mga driver na tila nagdadalawang isip kung lalapit pa.
Biglang may lumapit na babae.
Matangkad.
Eleganteng kumilos.
May dalang payong kahit walang araw.
“Anong nangyayari rito?” tanong niya.
Parang bumagal ang oras.
Nang marinig ko ang boses, parang may bumalik na alaala.
Amoy ng ospital.
Tunog ng monitor.
Malamig na kamay sa palad ko.
Lumingon ako.
Siya iyon.
Si Mrs. Danik Montelyano.
Hindi ko alam kung dapat ba akong yumuko o tumingin sa mata niya.
Nanatili akong nakatayo, hawak ang kutsara na parang sandata.
“Ma’am,” agad sabi ni Ma’am Isay.
“May vendor po rito.
Paulit ulit na naming sinasabihan.”
Tumingin si Mrs. Danik sa akin.
Mula ulo hanggang paa.
Parang hinahanap ang isang piraso ng nakaraan.
“Kayo,” sabi niya.
“Anong pangalan ninyo?”
“Cora,” sagot ko.
“Cora Villa Señor.”
Parang may gumuhit sa mukha niya.
Hindi ng galit.
Hindi ng awa.
Kundi pagkilala.
“Kayo ang nanay ni Leandro,” sabi niya.
Hindi ko alam kung saan ako kukuha ng lakas.
“Opo,” sagot ko.
Tahimik ang paligid.
Pati si Romiel ay napalunok.
“Akala ko umalis na kayo ng Maynila,” sabi niya.
“Hindi po,” sagot ko.
“Nandito lang po ako.”
Saglit siyang hindi nagsalita.
Parang may binibilang sa isip.
“Ma’am,” singit ni Ma’am Isay.
“May bisita po tayo mamaya.”
Tumango si Mrs. Danik pero hindi inalis ang tingin sa akin.
“Isang araw,” sabi niya.
“Hayaan niyo muna siya.”
“Pero Ma’am,” protesta ni Romiel.
“Ako ang mananagot,” sagot niya.
“Isang araw.”
Tumahimik ang lahat.
Lumapit siya sa akin.
Mas malapit kaysa sa gusto ko.
“Cora,” sabi niya.
“Pagkatapos ng araw na ito, mag usap tayo.”
Hindi iyon paanyaya.
Hindi rin utos.
Parang hatol.
“Opo,” sagot ko.
Umalis sila.
Bumalik ang ingay ng kalsada pero iba na ang tunog.
Lumapit si Miss Claris.
“Aling, kilala niyo po siya?”
Tumango ako.
“Matagal na.”
“Parang mabigat po ‘yun,” sabi niya.
Huminga ako nang malalim.
“May mga bigat na hindi umaalis kahit lumipas ang panahon.”
Itinuloy ko ang pagtinda.
Pero bawat basong pinupuno ko, may kasamang alaala.
Isang gabi sa ospital.
Isang sobre na may logo ng Montelyano Foundation.
Isang pirma.
Isang pangakong hindi natupad.
Sa pagitan ng mga customer, may bumubulong sa isip ko.
Hindi ito tungkol sa taho.
Hindi lang ito tungkol sa gate.
Ito ay tungkol sa isang lihim na matagal nang naghihintay na mabuksan.
At alam kong darating ang sandaling hindi na ako makakatakas.
“May mga lihim na hindi mo kayang itulak tulad ng kariton. Darating ang araw na haharapin ka nila, kahit ayaw mo.”
Natapos ang umaga na parang may aninong nakasunod sa bawat hakbang ko.
Kahit abala ang kamay ko sa pagsasalin ng taho, ang isip ko ay nasa isang pangalan na matagal ko nang ibinaon sa ilalim ng pagod at pagtitiis.
Nang mag alas nuebe na at unti unti nang nababawasan ang tao sa labas ng gate, lumapit si Kuya Sunny sa akin.
“Aling,” sabi niya, halos pabulong.
“Nandiyan si Ma’am Danik.
Pinapatawag ka.”
Napahawak ako sa gilid ng kariton.
“Ngayon na?”
Tumango siya.
“Sa loob ng guard house.
Sandali lang daw.”
Huminga ako nang malalim.
Ipinasa ko kay Mang Lando ang hawakan.
“Pakibantayan muna,” sabi ko.
“Babalik din ako.”
Sa bawat hakbang papasok ng guard house, bumibigat ang paa ko.
Hindi dahil bawal ako roon.
Kundi dahil alam kong sa loob ng maliit na silid na iyon, mabubuksan ang pinto ng nakaraan.
Nakatayo si Mrs. Danik sa tabi ng mesa.
May hawak na papel.
Mukha siyang kalmado pero ramdam ko ang tensyon sa hangin.
“Umupo ka,” sabi niya.
Umupo ako.
Magkaharap kami.
Parang dalawang mundong matagal nang pinaghiwalay.
“Alam mo ba kung bakit kita pinatawag?” tanong niya.
“Opo,” sagot ko.
“Dahil kay Leandro.”
Napapikit siya saglit.
“Hindi ka nagbago,” sabi niya.
“Diretso ka pa rin.”
“Wala na po akong oras para paligoy ligoy,” sagot ko.
“Matagal ko na pong dala ang tanong.”
Huminga siya nang malalim.
“Alam kong may galit ka,” sabi niya.
“At may karapatan ka.”
“Hindi po galit ang nararamdaman ko,” sagot ko.
“Pagod po.”
Inilapag niya ang papel sa mesa.
Isang kopya ng lumang dokumento.
Pamilyar ang pirma.
“Akala ko tapos na ang lahat,” sabi niya.
“Pero nang makita kita kanina, bumalik ang lahat.”
“Kahit kailan po hindi natapos,” sagot ko.
“Namuhay lang po ako na parang wala.”
Tumahimik siya.
Pagkatapos ay tumingin sa akin nang diretso.
“Cora,” sabi niya.
“Nagkamali ako noon.”
Hindi ako umimik.
Hinayaan ko siyang magsalita.
“Akala ko pera ang solusyon,” dagdag niya.
“Akala ko sapat na ang tulong.
Hindi ko nakita na ang kailangan mo ay sagot.”
Kumirot sugero ang dibdib ko.
“Hindi po pera ang hinanap ko,” sabi ko.
“Katotohanan po.”
Tumango siya.
“Leandro ay anak ng asawa ko,” sabi niya.
“Isang lihim na itinago sa akin hanggang huli.”
Parang may humampas sa loob ko.
Hindi ako umiyak.
Parang wala nang luha.
“Alam ko,” sagot ko.
“Matagal ko nang alam.”
Nagulat siya.
“Kung ganoon, bakit hindi ka lumaban?”
“Dahil mas mahalaga po sa akin ang kapayapaan ng anak ko kaysa sa pangalan,” sagot ko.
“Pero kahit ganoon, umasa pa rin ako na balang araw, may aamin.”
Tumayo siya.
Lumapit sa bintana.
“Nabigo kita,” sabi niya.
“Opo,” sagot ko.
“Pero hindi na po ako nandito para maningil.”
Lumingon siya.
“Kung ganoon, ano ang gusto mo?”
Tumingin ako sa kamay ko.
Sa mga bakas ng trabaho.
Sa buhay na itinaguyod ko mag isa.
“Gusto ko lang po ng respeto,” sabi ko.
“Hindi limos.
Hindi awa.
Respeto sa hanapbuhay ko.”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos ay tumango.
“Simula bukas,” sabi niya.
“May pahintulot ka.
Hindi lang isang araw.
Hindi kita itatago.”
Tumayo ako.
“Salamat po,” sabi ko.
“Hindi para sa taho.
Para sa pag amin.”
Paglabas ko ng guard house, sumalubong sa akin ang liwanag ng tanghali.
Naroon si Mang Lando.
Si Miss Claris.
Ilang suki na naghihintay.
“Aling, okay lang po ba kayo?” tanong ni Claris.
Ngumiti ako.
“Oo hija,” sagot ko.
“Mas magaan na.”
Tinulak ko ulit ang kariton.
Sa parehong kalsada.
Sa parehong gate.
Pero ibang pakiramdam.
Sa bawat basong pinuno ko, may kasama nang dignidad.
Hindi na ako anino sa gilid ng gate.
At habang tinatawag ko ang huling sigaw ng umaga, alam kong hindi lang taho ang naibenta ko sa buhay na ito.
Naibalik ko ang sarili ko.
At doon, sa simpleng kalansing ng baso at kutsara, natapos ang kwento ko.
