Sa pagpasok ng taong 2026, ang inaasahang paputok ng pagdiriwang ay napalitan ng tunay na pagsabog sa lalawigan ng Mindoro. Hindi ito simpleng ingay ng kasiyahan, kundi ingay ng digmaan na muling gumising sa diwa ng mga Pilipino na ang problema sa insurhensya ay buhay na buhay pa rin. Sa gitna ng usok ng bakbakan, isang pamilyar na boses ang umalingawngaw—hindi para manawagan ng kapayapaan, kundi para maghagis ng panibagong banta na may halong pagbubunyag.
Si dating Congresswoman France Castro, na nahaharap ngayon sa patong-patong na kaso, ay nagbitiw ng salitang tila yumanig sa pundasyon ng pulitika: “Ginugulo mo BBM ang mga kabataan sa Mindoro. Maglabasan na tayo ng amoy.”
Ang pahayag na ito ay hindi lamang simpleng kritisismo. Ito ay isang indikasyon ng lamat, ng pagtatapos ng isang “honeymoon period,” at posibleng pagbubukas ng pandora’s box ng mga lihim na kasunduan sa pagitan ng gobyerno at ng mga grupong matagal nang tinuturing na kalaban ng estado. Sa artikulong ito, ating hihimayin ang mga kaganapan sa Mindoro, ang makabagong lakas ng militar, ang kasaysayan ng karahasan sa lugar, at ang masalimuot na laro ng pulitika at hustisya sa Pilipinas.
Ang “Air Strike” sa Bagong Taon: Walang Takas sa Dilim
Ang balita ng engkwentro sa Mindoro ay gumulat sa marami. Ayon sa mga ulat, gumamit ng air assets ang Armed Forces of the Philippines (AFP) upang pulbusin ang kuta ng mga rebelde. Sa modernong pakikidigma, hindi na ito ang dating “ratratan” sa gubat kung saan pwedeng magtago ang kalaban sa likod ng puno at maglaho sa dilim.
Ibinahagi sa pagsusuri na ang AFP ngayon ay ibang-iba na kumpara noong nakaraang dekada. Mayroon na silang kakayahang tinatawag na “night flying capability.” Dati, ang gabi ay kaibigan ng mga rebelde. Sa ilalim ng dilim, nakakapagpalipat-lipat sila ng pwesto, nakakapagpahinga, at nakakatakas. Ngunit ngayon, gamit ang mga makabagong sensors at thermal imaging, kitang-kita ng mga piloto at drone operators ang init ng katawan ng tao kahit nasa gitna ng masukal na kagubatan.
Inihalintulad ang pangyayaring ito sa isang operasyon sa Bukidnon noong nakaraang mga taon (Disyembre 2023 o mas maaga pa), kung saan ginamit ang FA-50 fighter jets. Ang resulta? “Lasog-lasog” na katawan ng mga kalaban. Ito ang realidad ng modern warfare. Ang mensahe ng militar ay malinaw: Wala kayong taguan. Aabutin kayo ng batas—o ng bomba—kahit sa pinakamadilim na sulok ng bundok.
“Estudyante” o Mandirigma? Ang Papel ni France Castro
Dito pumasok ang matinding reaksyon ni France Castro. Sa kanyang pahayag, binatikos niya ang administrasyon dahil sa pagkamatay ng mga “kabataan” o estudyante sa nasabing air strike.
Ngunit ang tanong ng bayan: Ano ang ginagawa ng mga estudyante sa bundok kasama ang mga armadong rebelde sa araw ng Bagong Taon?
Ang pagkakasangkot ng mga kabataan sa armadong pakikibaka ay isang sensitibong isyu na matagal nang iniuugnay sa grupo ni Castro. Hindi maikakaila na nahaharap siya sa kaso ng child trafficking kaugnay ng mga tribong Talaing (Talaandig). Sa kasong ito, siya ay nahatulan na ng korte (bagamat may apela pa) ng pagkakulong ng apat hanggang anim na taon. Ang alegasyon: pagtangay sa mga menor de edad nang walang pahintulot ng magulang upang isama sa mga aktibidad na diumano’y konektado sa kilusan.
Ang kanyang pahayag na “Maglabasan na tayo ng amoy” at “Lahat pinag-uutos mo sinunod namin” ay tila pag-amin. Pag-amin na noong panahon ng eleksyon o sa simula ng administrasyon, mayroong alyansa o “unholy alliance.” Ngayong nagkakaipitan na, nagbabanta na siyang ilabas ang baho. Ang tanong: Ginagamit lang ba niya ang isyu ng Mindoro para iligtas ang sarili, o talagang may malalim na sabwatan na hindi alam ng publiko?
Ang Multo ni Heneral Palparan sa Mindoro
Upang lubos na maunawaan ang sitwasyon sa Mindoro, kailangan nating balikan ang kasaysayan. Ang Mindoro ay matagal nang pugad ng insurhensya. Ayon sa nagsasalita sa video, na na-assign sa Mindoro mula 2009 hanggang 2014, dumanak ng dugo sa isla. Maraming sundalo ang namatay sa mga ambush, kabilang ang isang madugong insidente noong Enero 2010 kung saan 14 na sundalo ang nasawi.
Dito pumasok ang pangalan ni Heneral Jovito Palparan.
Sa Maynila at sa mata ng mga human rights groups, si Palparan ay “Berdugo.” Siya ang mukha ng karahasan at extrajudicial killings. Ngunit sa Mindoro? Iba ang kwento. Ayon sa salaysay, mahal na mahal siya ng mga ordinaryong mamamayan doon. Bakit? Dahil noong panahon niya, tumahimik ang lugar. Nawala ang pangongotong ng mga rebelde, nawala ang takot sa gabi.
Sinasabing noong nagtatago si Palparan bago siya mahuli, sa Mindoro siya namalagi. At kahit alam ng mga tao kung nasaan siya, walang nagturo. Walang nagsumbong. Utang na loob ang naging proteksyon niya. Ipinapakita nito ang komplikadong realidad ng insurhensya: Ang terrorista para sa iba ay tagapagligtas para sa iba, depende kung saang panig ng baril ka nakatayo.
Selective Justice: Heneral vs. Rebelde
Isang napakalaking ironiya ang tinalakay sa video: Ang konsepto ng Selective Justice.
Habang ang mga rebeldeng mahigit 50 taon nang lumalaban sa gobyerno, pumapatay ng sundalo, at nanununog ng equipment ay tila hindi kinakasuhan ng rebellion o sedition (madalas ay murder lang o illegal possession of firearms), heto ang isang retiradong heneral na si General Poquiz (Pukis) na inaresto kamakailan dahil sa “Inciting to Sedition.”
Ang kasalanan ni Poquiz? Magsalita. Ang kasalanan ng mga rebelde? Pumatay at mag-aklas gamit ang armas.
Bakit mas mabilis ang kamay ng batas sa mga dating kakampi ng gobyerno na namumuna lang, kaysa sa mga tunay na kaaway ng estado na may hawak na M16? Ito ang sentimyento ng maraming sundalo at retiradong opisyal. Tila baliktad ang mundo. Ang mga “taga-bundok” na nagre-recruit ng mga bata ay may mga tagapagtanggol sa Kongreso, habang ang mga naglingkod sa bayan ay pinoposasan sa airport.
Ang ganitong klase ng hustisya ang nagpapalakas ng loob ng mga kalaban at nagpapahina sa moral ng ating mga tagapagtanggol.
Ang Katotohanan ng “Dying Insurgency”
Madalas nating marinig sa balita na “insurgency-free” na ang isang lugar, o “patapos na” ang laban. Pero ang mga pangyayari sa Mindoro, Samar, at Bukidnon ay patunay na malayo pa ang tunay na kapayapaan.
Ang insurhensya ay hindi namamatay basta-basta. Hangga’t may mga pulitikong nakikinabang sa gulo, hangga’t may mga “partylist” na nagiging boses nila sa gobyerno, at hangga’t may mga kabataang nalilinlang sa ideolohiya ng karahasan, magpapatuloy ang putukan.
Ang air strike sa Mindoro ay senyales na seryoso ang AFP. Pero ang reaksyon ni France Castro ay senyales din na hindi basta-basta susuko ang kabilang panig—sa larangan man ng propaganda o sa larangan ng digmaan.
Pag-asa sa Gitna ng Giyera: Ang Tribong Talaandig
Sa kabila ng madilim na usaping ito, may liwanag pa ring sumisilip. Ang video ay nagtapos sa isang positibong nota—ang pagtulong sa mga inosenteng naiipit sa gitna.
Ang kita ng channel na tumatalakay sa mga isyung ito ay direktang napupunta sa pagtulong sa tribong Talaandig sa Bukidnon. Sila ang mga katutubong madalas maging biktima ng recruitment o di kaya ay napapabayaan ng gobyerno.
Ang kwento ni Ate Nataganero, isang 48-anyos na single mom, ay sumasalamin sa tunay na mukha ng mga taong dapat nating tulungan. Nag-iisang itinataguyod ang dalawang anak sa pamamagitan ng maliit na negosyo, siya ang ehemplo ng katatagan. Ang libreng yero at pako na ipinamimigay ng grupo ay hindi lang materyales para sa bahay; ito ay pundasyon ng pag-asa.
Sa huli, ito ang tunay na laban. Hindi ang bangayan nina Castro at BBM. Hindi ang debate tungkol kay Palparan. Ang tunay na laban ay kung paano iaahon sa hirap ang mga tulad ni Ate Nataganero upang hindi na sila maging biktima ng anumang ideolohiya.
Konklusyon
Ang engkwentro sa Mindoro ay higit pa sa palitan ng bala. Binuksan nito ang sugat ng ating lipunan—ang pagkakahati-hati, ang maruming pulitika, at ang halaga ng buhay ng mga kabataan.
Ang banta ni France Castro na “maglabasan ng amoy” ay dapat nating abangan. Kung may katotohanan man ang kanyang sinasabi, karapatan ng taumbayan na malaman kung anong klaseng alyansa ang nabuo at nasira. Ngunit sa kabilang banda, dapat din nating suportahan ang ating kasundaluhan na nagbubuwis ng buhay para sa kapayapaan, at tuligsain ang mga gumagamit sa mga menor de edad bilang pambala sa kanyon.
Ang digmaan ay hindi natatapos sa air strike. Natatapos ito kapag ang hustisya ay pantay, ang gobyerno ay tapat, at ang bawat Pilipino—mula sa Mindoro hanggang Bukidnon—ay may pagkakataong mabuhay nang payapa at marangal.
Sa ngayon, ang amoy ng pulbura sa Mindoro ay humahalo sa amoy ng baho ng pulitika sa Maynila. At tayong mga mamamayan ang naiiwang nakalanghap ng nakalalasong usok na ito.
