“Isang umaga, sa gitna ng gutom at takot, may isang desisyong ginawa ako na muntik nang sumira sa akin ngunit siya ring nagbigay ng direksyon sa buong buhay ko.”
Hindi pa tuluyang sumisikat ang araw nang magising ako. Sanay na ang katawan ko sa ganitong oras, parang may alarm sa loob na kusang gumigising kapag alam nitong maraming kailangang tapusin. May lamig ang hangin sa pagitan ng mga barong-barong at kahoy na tindahan sa gilid ng kalsada, at sa bawat paghinga ko, may kasamang bigat. Bigat na hindi ko makita pero ramdam hanggang buto.
Maingat akong bumangon mula sa banig, dahan-dahan para hindi magising si Yana, ang bunso kong kapatid. Payat siya, halos nakabaluktot kapag natutulog, parang palaging nagtitipid ng espasyo at lakas. Sa sulok ng maliit naming bahay na gawa sa pinagtagpi-tagping yero at plywood, nakita ko si Tatay, si Mang Senando, nakahiga at nakatitig sa kisame. May timba sa tabi ng kama, handa kung sakaling umataki ang ubo niya.
Narinig ko ang mahinang paghikbi niya, pinipigilan, parang ayaw maging pabigat.
“Pa,” bulong ko habang lumalapit. “Gising ka na naman.”
Umiling siya nang dahan-dahan. Kita sa mata niya ang puyat at kirot. “Hindi ako makatulog, anak. Parang ang bigat sa tagiliran.”
Kumagat ako sa labi ko. Hindi ako pwedeng umiyak. Hindi ako pwedeng gumuho habang may kailangang gumalaw. Lumapit ako at hinaplos ang braso niya. Ramdam ko ang nipis at lamig ng balat.
“Magtiis ka muna, Pa. Mamaya may clinic pa ako. Tatanungin ko si Nurse Mika kung may extra na gamot o baka may paraan sa health center.”
Ngumiti siya ng mapait. “Huwag kang mangutang, ha. Huwag mong ipapasan sa’yo lahat.”
“Hindi ’to utang,” sagot ko agad, kahit alam kong sa isang banda kasinungalingan iyon. Kasi halos lahat ng araw ko, utang ang kapalit. Utang na pera, utang na lakas, utang na pag-asa.
Lumabas si Nanay mula sa kabilang silid, may hawak na maliit na lalagyan ng kape. “Lira, anak, dala mo na ba ’yung barya para sa pamasahe mo?”
Napatingin ako sa supot sa ilalim ng unan. Ilang barya at dalawang gusot na bente. Pinaghiwa-hiwalay ko iyon kagabi. Pamasahe, bigas, konting ulam, at pandagdag sa gamot ni Tatay. Pero kahit hati-hatiin ko, hindi pa rin sapat.
“Opo, Nay,” sabi ko, pilit ngumiti. “Kasya pa.”
Hindi na siya sumagot. Sa mata niya, alam kong alam niya.
Lumabas si Yana, kusang nagising. “Ate,” antok ang boses, “may pasok ka na naman?”
“Oo,” sabi ko, hinaplos ang ulo niya. “Ikaw, school ha. Kahit anong mangyari.”
“Eh kung wala tayong baon?”
“Meron.” Mabilis kong sagot, halos parang utos. Hinati ko ang natitirang tinapay. “Ito muna. Mamaya bibigyan tayo ni Kuya Pabling.”
Lumabas ako dala ang eco bag. May laman iyong notebook, ballpen, lumang jacket, at supot ng kakanin na niluto ko kagabi. Sa kanto, naroon si Kuya Pabling, ang taho vendor.
“Oh, Lira, aga mo ah,” masigla niyang bati. “May extra ako dito. Kunin mo na.”
“Kuya…” ngumiti ako pero may kurot sa dibdib.
“Bayad na ’yan. Bayad mo na ’yung ngiti mo.”
Minsan, sa sobrang bait ng mundo sa’yo, ikaw ang nauubos.
Sa gilid ng kalsada, huminto ang tricycle ni Berto Panganiban. “Lira, sakay ka na. Libre.”
Nag-alinlangan ako pero sumakay rin. Habang umaandar, tinamaan ng hangin ang mukha ko. Normal na umaga para sa iba, pero para sa akin, bawat umaga ay laban.
Sa palengke, nagbenta ako ng kakanin. Nandoon si Ate Sari, palaging may salabat at tsismis. Doon ko rin nakita si Dax Relosa. Ang lalaking hindi bumibili, hindi nagtitinda, pero palaging may hawak na listahan ng mga may utang.
Lumapit siya. Ngumiti nang hindi umabot sa mata.
“Maagang kayod ah. Kumusta si Tatay? Nababayaran ba natin ’yung usapan?”
“Dax, huwag dito,” sabi ko, pilit steady ang boses.
“Eh ikaw nga ’yung may utang.”
“Hindi business ang pananakot,” sagot ko kahit nanginginig.
Lumapit siya, halos dikit ang mukha. “Isang linggo. Kapag wala, ikaw na bahala.”
Umalis siya na parang hari ng palengke.
Pumunta ako sa health center. Doon ako nagtatrabaho bilang clinic aide. Maliit ang sweldo, pero may konting discount sa gamot. Sinalubong ako ni Miss Clarbell, ang supervisor.
“Late ka ng dalawang minuto,” malamig niyang sabi.
May nawawalang gamot, at ako ang sinisi. Ganoon palagi.
Sa gitna ng araw na iyon, nakita ko si Gael.
Sa ilalim ng punong talisay, may lalaking halos wala nang lakas. Pinagtatawanan ng mga tambay. Gutom, uhaw, nanginginig. Parang salamin ng kinatatakutan kong mangyari sa Tatay ko. Sa akin.
Tumayo ako sa pagitan nila. “Tama na.”
Hindi ako umatras kahit nanginginig ang tuhod ko. Tinulungan ko ang lalaki. Pinakain. Pinainom. Tinawag ang barangay. Dinala sa health center.
“Bakit mo ’to ginagawa?” tanong niya sa akin, paos ang boses.
“Kasi kung ako ’yung nasa kalagayan mo,” sabi ko, “sana may tumulong din sa akin.”
Kinabukasan, umalis siya. Tahimik. Diretso ang lakad. Hindi lumingon.
Akala ko doon na matatapos.
Pero hindi pa.
Dumating ang araw ng paniningil ni Dax. Gabi. Umuulan. Hinawakan niya ang braso ko. Nanigas ako sa takot.
At doon dumating si Berto. Si Kagawad Luningning. Si Tanod Oka.
“Hindi pa tapos ’to,” banta ni Dax bago umalis.
Akala ko doon na matatapos.
Lumipas ang mga araw. Mas humigpit ang buhay. Mas naging mabigat ang trabaho. Pero may kakaibang tibay sa loob ko.
Lumipas ang mga taon.
Limang taon.
Isang araw, nasa isang ospital ako sa lungsod. Mas malaki. Mas maliwanag. Hindi na ako clinic aide. Isa na akong lisensyadong nurse. Naka-uniporme. May ID.
May isang pasyente ang ipinapasok. Naka-wheelchair. Payat pero maayos na. Tumigil siya sa harap ko.
“Lira.”
Napatingin ako.
“Gael,” bulong ko.
Ngumiti siya. Hindi na gutom. Hindi na nanginginig. May dignidad.
“Ako na ang magbabayad ngayon,” sabi niya. “Hindi pera. Kundi ang alaala na may isang taong hindi tumalikod.”
Sa sandaling iyon, naintindihan ko.
May mga desisyong hindi agad nagbubunga. May mga kabutihang bumabalik hindi bilang biyaya, kundi bilang patunay na hindi nasayang ang pagiging tao mo.
At sa bawat umagang gumigising ako ngayon, alam kong kahit mahirap, kahit mabigat, may saysay ang bawat hakbang.
Dahil minsan, sapat na ang isang pusong tumangging tumalikod para tuluyang magbago ang direksyon ng buhay.
