Sa Likod ng Bilyong Pondo: Ang Legalidad ng Mga Request, ang Papel ng Malacañang, at ang Anino ng Pananagutan

Sa mga nagdaang araw, muling nabuksan ang isang sensitibong usapin na matagal nang bumabalik sa kamalayan ng publiko tuwing panahon ng budget deliberations. Isang serye ng pahayag at dokumentong tinaguriang “Cabral files” ang naglatag ng alegasyon hinggil sa umano’y bilyong pisong proyekto na iniuugnay sa mga request at alokasyon sa ilalim ng Department of Public Works and Highways. Sa gitna ng ingay, dalawang pangunahing tanong ang paulit-ulit na lumilitaw: may kapangyarihan ba ang isang executive secretary na mag-request ng ganitong mga alokasyon, at kung sakaling may iregularidad, maaari bang madamay ang Pangulo mismo.

Nagsimula ang lahat sa isang pampublikong pahayag na tumukoy sa malaking halagang inilaan umano para sa mga proyekto, na kalauna’y iniuugnay sa isang mataas na opisyal ng ehekutibo. Bagama’t walang tuwirang pinangalanan sa unang pagkakataon, mabilis ang naging reaksyon ng mga opisyal na nabanggit sa diskurso. May mga agarang pagtanggi, may paglilinaw, at may mga panawagan para imbestigahan kung paano nakalabas ang naturang mga dokumento. Kapansin-pansin naman sa mata ng maraming tagamasid ang katahimikan ng Pangulo hinggil sa mismong substansya ng alegasyon, bagay na lalo pang nagpalalim sa tanong ng pananagutan.

Upang maunawaan ang bigat ng isyung ito, mahalagang bumalik sa pinaka-ugat ng proseso ng paggawa ng pambansang badyet. Sa ilalim ng Konstitusyon, malinaw na ang paghahanda ng National Expenditure Program ay nagsisimula sa ehekutibong sangay. Ang Pangulo, sa pamamagitan ng kanyang mga alter ego sa gabinete, ang may kapangyarihang magrekomenda kung aling mga proyekto ang bibigyan ng pondo at kung magkano ang ilalaan sa bawat isa bago ito isumite sa Kongreso para sa deliberasyon.

Sa ganitong konteksto, hindi awtomatikong labag sa batas ang pag-request ng isang executive secretary o ng Malacañang para pondohan ang ilang proyekto sa ilalim ng DPWH. Ang mga kahilingang ito ay bahagi ng internal na proseso ng ehekutibo sa paghubog ng kanilang mga prayoridad. Sa madaling salita, nasa loob ito ng kanilang prerogatibo hangga’t ang lahat ay nagaganap bago pa man maisabatas ang General Appropriations Act.

Gayunpaman, dito pumapasok ang mas masalimuot na usapin. Kung ang pag-request at paglalagay ng pondo ay hindi ipinagbabawal sa yugtong ito, saan nagmumula ang panganib? Para sa maraming eksperto sa batas at pamamahala, ang sagot ay hindi sa papel kundi sa aktuwal na implementasyon. Sa sandaling ang badyet ay naisabatas at ang mga proyekto ay ipinatupad na, doon nagsisimulang sumibol ang mga alegasyon ng bid rigging, kickback, at substandard o ghost projects.

Ang karanasan ng bansa sa mga nagdaang dekada ay nagturo ng isang mahalagang aral: ang mga numero sa badyet ay maaaring mukhang malinis sa dokumento, ngunit ang tunay na pagsusulit ay kung paano ito ginagastos sa lupa. Sa kasong tinatalakay ngayon, ang binabanggit na bilyong halaga ay bahagi na umano ng 2025 General Appropriations Act. Kung gayon, ang lohikal na hakbang ay suriin kung ang mga proyektong ito ay naipatupad nang tama, kung sinu-sino ang mga kontratistang nakinabang, at kung saang mga lugar ito isinagawa.

Sa puntong ito, nagiging mahalaga ang papel ng imbestigasyon. Hindi sapat na pagtuunan ng pansin ang mga request at insertions lamang. Mas mahalaga ang pagtingin sa buong chain of events mula sa pag-apruba hanggang sa aktuwal na konstruksyon. Sa pamamagitan nito, maaaring mabuo ang mas malinaw na larawan kung may mga pattern ng iregularidad na maaaring magpahiwatig ng mas malalim na problema.

Hindi rin maiiwasang mapunta ang usapan sa papel ng Kongreso sa buong proseso. May mga tanong kung pinahihintulutan ba ang mga mambabatas na mag-request ng mga proyekto sa ehekutibo sa panahon ng paghahanda ng NEP, at kung lehitimo ba ang mga amendment at insertions sa deliberasyon. Sa teorya, ang mga kahilingang ito ay hindi rin ipinagbabawal. Ang mga kinatawan at senador ay inaasahang may mas malapit na kaalaman sa pangangailangan ng kanilang mga nasasakupan, kaya’t ang pagbibigay ng suhestiyon sa ehekutibo ay bahagi ng demokratikong ugnayan ng dalawang sangay.

Gayunman, malinaw rin na ang huling desisyon kung isasama o hindi ang mga kahilingang ito ay nananatili sa ehekutibo. Hindi awtomatikong nagiging batas ang isang request ng mambabatas. Ito ay isa lamang mungkahi na maaaring tanggapin o tanggihan batay sa mas malawak na konsiderasyon ng pambansang pamahalaan.

Sa mga diskusyong ito, madalas ding binabanggit ang desisyon ng Korte Suprema sa kasong Belgica laban kay Ochoa. Dito, idineklara bilang labag sa Konstitusyon ang tinatawag na pork barrel, partikular ang post-enactment intervention ng mga mambabatas sa pagpapatupad ng badyet. Mahalaga ang distinksiyong ito sapagkat ang ipinagbawal ng Korte ay ang pakikialam matapos maisabatas ang GAA, hindi ang mga request at rekomendasyon na naganap bago ang enactment.

Sa kasalukuyang isyu, ang mga alegasyon ay umiikot sa mga pangyayaring naganap bago pa man maisabatas ang badyet. Dahil dito, ayon sa umiiral na jurisprudence, hindi ito awtomatikong maituturing na pork barrel. Hangga’t hindi binabago ng Korte Suprema ang depinisyon nito, mananatiling ganito ang legal na balangkas na umiiral.

Ngunit kahit malinaw ang aspetong ito ng batas, nananatiling bukas ang mas mabigat na tanong tungkol sa pananagutan ng Pangulo. Sa ilalim ng doktrina ng qualified political agency, ang mga aksyon ng mga cabinet secretary at ng executive secretary ay itinuturing na aksyon ng Pangulo mismo, maliban kung may malinaw na repudiation o pagtanggi mula sa kanya. Ibig sabihin, kung may mapatunayang iregularidad sa implementasyon at walang hayagang paglayo ang Pangulo sa mga aksyon ng kanyang alter ego, maaari siyang madamay sa usapin ng pananagutan.

Mahalagang linawin na hindi ang simpleng pag-request o pagpasok ng pondo sa badyet ang maglalagay sa Pangulo sa alanganin. Ang potensyal na liability ay lilitaw lamang kung mapatutunayang may naganap na katiwalian sa aktuwal na pagpapatupad ng mga proyekto, at kung ang mga ito ay maiuugnay sa mga desisyong ginawa ng kanyang mga opisyal na hindi niya tinutulan o pinawalang-bisa.

Sa ganitong liwanag, ang kasalukuyang diskurso ay hindi dapat manatili sa antas ng alegasyon at palitan ng pahayag. Ang mas mahalaga ay ang masusing pagsusuri sa aktuwal na nangyari sa implementasyon ng mga proyektong tinutukoy. Dito lamang maaaring magkaroon ng matibay na batayan kung may naganap na paglabag at kung sino ang dapat managot.

Sa huli, ang isyung ito ay sumasalamin sa mas malawak na hamon ng pamamahala sa bansa. Ipinapakita nito ang manipis na linya sa pagitan ng lehitimong paggamit ng kapangyarihan at ng posibilidad ng pang-aabuso. Habang patuloy na sinusubaybayan ng publiko ang mga susunod na hakbang ng mga sangkot na institusyon, nananatiling malinaw ang isang bagay: ang tunay na sukatan ng integridad ng sistema ay hindi sa mga pahayag kundi sa resulta ng mga proyektong dapat sana’y nagsisilbi sa kapakanan ng sambayanan.