Sa loob ng ilang araw, naging laman ng mga bulung-bulungan at walang katapusang espekulasyon sa social media ang tungkol sa kalagayan ni Department of Justice Secretary Jesus Crispin “Boying” Remulla. Marami ang nag-akalang tuluyan nang namaalam ang kalihim dahil sa mga kumalat na “fake news” na tila apoy na kumalat sa mga group chat at news feed ng mga Pilipino. Ang pangambang ito ay nagdulot ng sari-saring reaksyon mula sa publiko—may mga nagpahayag ng pakikiramay at mayroon ding mga nagtanong kung ano na ang mangyayari sa mga kasong hawak ng kagawaran. Ngunit sa isang iglap, binasag ng katotohanan ang mga maling impormasyon. Buhay na buhay si Secretary Remulla. Ang mga balita tungkol sa kanyang pagpanaw ay pawang kasinungalingan lamang na walang basehan. Siya ay nananatiling nakatayo, humihinga, at ayon sa mga ulat, ay patuloy na ginagampanan ang kanyang tungkulin sa abot ng kanyang makakaya. Ang paglitaw ng katotohanang ito ay isang malaking sampal sa mga nagpapakalat ng maling balita, ngunit sa likod ng usaping pangkalusugan na ito, may isang mas malaking isyu ang tahimik na gumagapang at yumanig sa pader ng Kongreso—isang isyu na may kinalaman sa pera ng bayan at sa kawalan ng “resibo.”
Habang ang atensyon ng karamihan ay nakapako sa kalagayan ni Remulla, isang mainit at kontrobersyal na diskusyon ang naganap na nagbigay-linaw sa matagal nang ipinaglalaban ng ilang mambabatas tungkol sa transparency. Sa gitna ng budget deliberations at mga pagdinig, muling nabuksan ang usapin tungkol sa Maintenance and Other Operating Expenses o MOOE. Ito ang pondong ginagamit ng mga opisina para sa kanilang pang-araw-araw na operasyon. Ngunit ang nakakagulat, sa isang pambihirang pagkakataon, tila nagkaroon ng pag-amin mula sa panig ni Congressman Toby Tiangco na nagpatunay sa mga agam-agam ng marami. Ang sentro ng debate ay ang paraan ng pagli-liquidate o pagpapatunay kung saan napunta ang pera. Sa ordinaryong buhay ng isang Pilipino, bawat sentimo ay kailangang may katumbas na resibo. Mula sa pagbili ng gamot, grocery, hanggang sa pamasahe sa taxi kung ikaw ay empleyadong nagre-reimburse, hindi uubra ang “trust me” system. Kailangan ng papel, kailangan ng ebidensya.
Ngunit iba ang takbo ng usapan pagdating sa ilang pondo ng gobyerno. Sa naging palitan ng kuro-kuro, lumabas ang katotohanan na sa ilalim ng kasalukuyang sistema, lalo na sa MOOE, hindi sa lahat ng pagkakataon ay nagkakaroon ng detalyadong resibo. Sa halip, ang tinatawag na “certification” ay madalas na tinatanggap bilang sapat na patunay. Ang pag-amin na ito ni Tiangco ay tila nagbigay ng vindication o katwiran sa mga naunang pahayag ni Congressman Leviste. Matatandaang si Leviste ay naging boses ng pagbusisi, na madalas ay nakakatanggap ng batikos dahil sa kanyang pagiging metikuloso sa budget. Siya ang nagsabing kailangang maging malinaw ang bawat piso dahil pera ito ng taumbayan. Sa tagpong ito, lumabas na tama si Leviste sa kanyang mga hinala at obserbasyon. Ang sistema ay may mga butas na nagpapahintulot sa paggasta ng milyones nang walang kasing-higpit na pagbabantay gaya ng nararanasan ng mga ordinaryong mamamayan.
Ang konseptong ito ay sadyang nakakagimbal kung iisipin nang malalim. Isipin ninyo, ang isang maliit na tindahan ay hinahabol ng BIR kapag hindi nag-isyu ng resibo. Ang isang empleyado ay hindi makakakuha ng refund kung nawala ang kanyang maliit na ticket sa bus. Pero sa mataas na antas ng gobyerno, tila may pribilehiyo ang “certification” na nagsasabing “naggastos kami ng ganito” nang hindi na kailangan pang ipakita ang bawat piraso ng ebidensya. Ang pag-amin ni Tiangco na mahirap o sadyang wala talagang resibo ang ibang bahagi ng MOOE ay isang pagpapatunay na ang kultura ng transparency ay may malaking kakulangan. Hindi ito simpleng usapin ng accounting; ito ay usapin ng tiwala. Kapag inamin ng isang beteranong mambabatas na ganito ang kalakaran, parang sinabi na rin nila sa taumbayan na “magtiwala na lang kayo sa amin,” bagay na napakahirap gawin sa panahon ngayon kung saan laganap ang hinala ng korapsyon.
Si Leviste, na noon ay tila nag-iisa sa kanyang paninindigan, ay napatunayang may punto. Ang kanyang mga tanong ay hindi panggugulo kundi paghahanap ng katotohanan. Ang pangyayaring ito ay nagpapakita na sa politika, hindi laging ang maingay o ang marami ang tama. Minsan, ang nag-iisang boses na nagtatanong ng “Nasaan ang resibo?” ang siyang may hawak ng moral na katwiran. Ang rebelasyong ito ay nagbubukas ng maraming tanong: Ilang bilyon na ang dumaan sa ganitong sistema? Ilang pondo na ang na-“clear” gamit lamang ang certification? At higit sa lahat, bakit tila hirap na hirap ang gobyerno na ipatupad sa kanilang sarili ang mga patakarang mahigpit nilang ipinapatupad sa maliliit na negosyante at manggagawa? Ang vindication ni Leviste ay hindi lamang tagumpay para sa kanya, kundi isang wake-up call para sa ating lahat na huwag basta maniwala sa mga paliwanag na walang kalakip na pruweba.
Balikan natin ang isyu kay Secretary Remulla. Ang paglitaw niya ay magandang balita dahil ibig sabihin, hindi tayo nawalan ng isang opisyal at napatunayang mali ang mga nagpapakalat ng lagim. Gayunpaman, ang kanyang “pagkabuhay” sa mata ng publiko ay hindi dapat maging dahilan upang matabunan ang isyung binuksan nina Tiangco at Leviste. Madalas, ang mga malalaking balita tulad ng pagkakasakit ng isang opisyal ay nagiging “smoke screen” o pangtakip sa mas malalalim na usapin sa pera ng bayan. Ngayong alam na nating buhay si Remulla, dapat nating ilipat ang ating enerhiya sa pagbabantay sa kaban ng bayan. Ang isyu ng MOOE at kawalan ng resibo ay hindi dapat mamatay kasabay ng paghupa ng mga tsismis. Ito ay dapat maging simula ng mas mahigpit na pagbabantay.
Ang pag-amin na walang resibo ang ilang pondo ay isang “open secret” na ngayon ay naging “official record” na. Ibig sabihin, hindi na ito haka-haka. Mismong nasa loob na ang nagsabi. Ito ay naglalagay sa mga mambabatas sa isang alanganing posisyon. Kung alam nilang may ganitong sistema, ano ang gagawin nila para baguhin ito? Mananatili ba silang tahimik, o gagayahin nila ang tapang ni Leviste na kwestyunin ang nakasanayan? Ang taumbayan ay pagod na sa mga kwentong kutsero at mga pangakong napapako. Ang gusto ng tao ay simpleng transparency—resibo sa bawat gastos, pananagutan sa bawat piso.
Sa huli, ang mensahe ng mga pangyayaring ito ay malinaw: Huwag basta maniwala sa sabi-sabi, mapa-tungkol man ito sa buhay ng isang tao o sa gastos ng gobyerno. Si Remulla ay buhay, yan ang totoo. At ang MOOE ay may mga butas pagdating sa resibo, yan din ay totoo base sa naging takbo ng usapan sa Kongreso. Ang hamon sa atin bilang mga mamamayan ay maging mapanuri. Huwag tayong magpadala sa emosyon ng mga fake news tungkol sa kamatayan, sa halip ay gamitin natin ang ating boses upang hingin ang katotohanan sa kung paano ginagastos ang ating buwis. Tama si Cong. Leviste, at salamat kay Cong. Tiangco sa pagiging tapat sa estado ng sistema—ngayon, nasa kamay na ng taumbayan kung hahayaan pa ba nating magpatuloy ang ganitong kalakaran sa susunod na mga taon. Ang buhay na opisyal ay pwedeng palitan sa eleksyon, pero ang perang nawala na parang bula dahil walang resibo ay hinding-hindi na maibabalik pa.
