“May mga sandaling akala mo ang kasalanan ay pera lang ang kapalit, hindi mo alam na kaluluwa mo pala ang unti-unting nawawala habang inililigtas mo ang mga mahal mo sa buhay.”
Ako si Maribel, at matagal bago ko natutunang sabihin ang pangalang iyan nang hindi nanginginig ang loob ko. May mga alaala kasing kahit pilitin mong kalimutan, babalik at babalik, lalo na kapag gabi, lalo na kapag tahimik, lalo na kapag naamoy ko ang pinakuluang dahon ng bayabas.
Iyon ang amoy ng kahirapan sa bahay namin. Amoy ng sugat na walang gamot, amoy ng lagnat na tinatapatan lang ng dasal, amoy ng pag-asang pilit binubuhay kahit paubos na. Tuwing binubuksan ko ang pinto ng aming barong-barong, iyon ang unang bumabalot sa akin. At sa isang sulok, sa papag na kawayan na naglalangitngit sa bawat galaw, naroon ang tatay ko.
Si Mang Cardo. Dati siyang malakas. Dati siyang haligi ng pamilya. Dati, kapag umuuwi siya galing bukid, ako ang una niyang hinahanap. Binubuhat niya ako sa balikat, tatawa kami habang tinatahak ang pilapil. Ngayon, bawat paghinga niya ay parang sipol na hinihila palabas ng dibdib niya. Ang balat niya’y maputla, halos kulay abo, at ang mga mata niya’y laging nakapikit, parang pagod na pagod na sa pakikipaglaban.
“Nak, umuwi ka na pala,” sabi ng nanay kong si Aling Nena habang pinupunasan ang noo ni Itay ng basang bimpo. Namumugto ang mata niya, hindi lang sa puyat kundi sa walang katapusang pag-aalala.
“Opo, Nay,” sagot ko habang inilalapag ang maliit na supot ng pandesal sa mesa. Iyon na ang huling barya ko. “Kamusta po si Itay?”
“Ganoon pa rin,” sagot niya, garalgal ang boses. “Inubo na naman kaninang madaling-araw. Halos hindi makahinga.”
Parang may humigpit sa dibdib ko. Bawat ubo ni Itay ay parang may pumipiga sa puso ko. Hindi ko mapigilang titigan siya. Ang lalaking minsang bumuhat sa akin, ngayon ay hindi na makaupo nang mag-isa.
“Magkano raw po ang kailangan, Nay?” mahina kong tanong, kahit alam kong kahit anong halaga ang sabihin niya ay parang bundok na hindi ko kayang akyatin.
Nag-iwas siya ng tingin. “Huwag mo nang isipin, anak. Magagawan natin ng paraan.”
Alam ko ang ibig sabihin ng paraan. Mangutang. Makiusap. Yumuko. Tanggapin ang awa at panghuhusga.
“Hindi po,” giit ko. “Sabihin niyo po sa akin.”
Bumuntong-hininga siya. “Tatlo hanggang limang libo raw para sa mga test pa lang. Mas malaki pa kapag na-confine.”
Limang libo. Para sa iba, maliit na halaga. Para sa amin, isang taong kita. Ang sahod ko sa paglalabada, sapat lang para sa bigas at itlog. Ang nanay ko, paminsan-minsan lang may tahi. Mas madalas ang wala kaysa meron.
Kinagabihan, nang mahimbing na ang tulog nila, lumabas ako at umupo sa malaking bato sa bakuran. Sa ilalim ng liwanag ng buwan, tanaw ko ang malaking bahay sa itaas ng burol. Ang mansyon ni Don Ricardo.
Matagal ko nang naririnig ang mga bulong tungkol sa kanya. Mayaman. Malungkot. Mapagbigay sa mga dalagang nangangailangan. Isang linggo bago iyon, nagkasalubong kami sa palengke. Naglalako ako ng kakaning gawa ni Nanay.
“Magkano ang isang bilaong puto?” tanong niya, makapal ang salamin, puti ang buhok.
“P-po,” sagot ko.
Nagbayad siya ng sobra. “Heto ang sukli.” Tinitigan niya ako mula ulo hanggang paa. “May itsura ka, bata. Kung kailangan mo ng tulong, alam mo kung saan ako hahanapin.”
Noon, binalewala ko iyon. Pero sa gabing iyon, bumalik ang mga salitang iyon sa isip ko. Parang imbitasyon. Marumi. Nakakatakot. Pero malinaw.
Kinabukasan, hindi na ako pumasok sa labada. Nagsuklay ako nang maigi. Iniram ang pinakamatinong bestida ni Nanay. At naglakad paakyat ng burol. Bawat hakbang, parang may kadena sa paa ko. Bawat tapak, parang may punit sa dignidad na itinuro sa akin ng mga magulang ko.
Pagbukas ng tarangkahan ng mansyon, parang bibig ng halimaw na handang lamunin ako. Dinala ako sa salas na mas malaki pa sa buong bahay namin. Nakaupo si Don Ricardo sa silyang balat, may hawak na baso ng alak.
“Alam kong darating ka,” sabi niya. “Ano ang kailangan mo, Maribel?”
“N-nagkasakit po ang tatay ko,” nanginginig kong sagot. “Kailangan po namin ng pera para sa ospital.”
“Magkano?”
“Limang libo po.”
Tumawa siya. “Maliit na bagay. Kaya kitang bigyan ng sampu. Maupo ka. Mag-uusap tayo.”
Walang sigawan. Walang pilitan. Pero sa bawat salita niya, naramdaman kong may unti-unting nawawala sa akin. Bibigyan niya raw ako ng pera, hindi bilang utang. Kapalit ng oras ko. Ng pagsama ko. Ng kabataan ko. Dalawang beses sa isang linggo.
Naiintindihan ko ang hindi niya sinasabi. At sa larawan ng tatay kong hirap huminga, pumayag ako.
Umuwi akong may sampung libo sa bag. Parang nagbabagang uling sa palad ko. “Saan galing ito?” gulat na tanong ni Nanay.
“Cash advance po ng amo ko,” pagsisinungaling ko habang iniiwas ang tingin. “Ipatingin na po natin si Itay.”
Matamis ang kasinungalingan sa simula. Nadala namin si Itay sa ospital. Tubig sa baga. Malalang pulmonya. Na-confine siya. Mabilis na naubos ang pera. Pero tuwing mangangailangan kami, may dumarating na tulong.
Nagsimula ang doble kong buhay. Sa umaga, ako ang anak na nag-aalaga sa ospital. Sa gabi, sumasakay ako sa itim na kotse. Mamahaling restaurant. Mga damit na hindi ko pinangarap isuot.
“Bagay sa’yo ang pula,” sabi ni Don Ricardo minsan.
Ngumiti ako, pero hindi umabot sa puso ko. Ang isip ko’y nasa ospital. Sa pag-ubo ni Itay. Ang pera lang ang nakikita ko. Pera para sa gamot. Para sa buhay.
Hindi nagtagal, may napansin ang baryo. Mga bulong. Mga tingin. Hanggang isang araw, hinarang si Nanay sa poso.
“Kamusta na ang anak mong bayaran?” sabi ng isang babae.
Tumakbo si Nanay pauwi, dala ang kahihiyan. Inabutan niya ako sa kusina.
“Totoo ba?” umiiyak niyang tanong. “Sabihin mong hindi.”
Hindi ako nakasagot. Ang katahimikan ko ang sumagot para sa akin. Isang sampal ang dumapo sa pisngi ko. Mas masakit ang pagkabasag ng tiwala.
Lumabas si Itay, mahina, nanginginig. “Bakit, anak?” tahimik niyang tanong. Walang galit. Lungkot lang.
Gumuho ang mundo ko.
Kinabukasan, tumigil ang paghinga ni Itay. Hindi na kinaya ng puso niya. Sa burol, halos walang dumalaw. Mga bulong ang mas malakas kaysa dasal.
“Kasalanan mo ito,” malamig na sabi ni Nanay.
Pagkatapos ng libing, pinutol ko ang lahat ng ugnayan kay Don Ricardo. Nang magpakita siya, ibinalik ko ang lahat ng ibinigay niya.
“Tapos na tayo,” sabi ko. “Sinira mo ang buhay ko.”
Ang mga sumunod na buwan ay impiyerno. Bumalik ako sa paglalabada. Sa bukid. Sa kahit anong trabaho. Nilunok ko ang lahat ng pang-iinsulto.
Isang gabi, lumuhod ako sa harap ni Nanay. “Patawarin niyo po ako,” iyak ko. “Ginawa ko lang po iyon dahil wala na akong ibang maisip.”
Tumingin siya sa akin, matagal. Hinawakan ang pisngi ko. “Bago mawala ang tatay mo,” sabi niya, “pinapatawad ka niya. Ang kahirapan ang pumatay sa kanya, hindi ikaw.”
Nagyakapan kami. Doon nagsimula ang pagbabago.
Nagluto kami. Nagbenta ng ulam. Pinagtawanan sa simula. Pero nagtiyaga kami. Unti-unting dumami ang bumibili. Lumipas ang mga taon. Lumaki ang karinderya. Lumakas ako.
Isang araw, dumaan ang itim na kotse. Si Don Ricardo. Tumingin lang ako, walang takot, walang galit. Isang alaala na isinara ko na.
“Wala po,” sabi ko kay Nanay nang tanungin niya. “Alaala lang.”
Hinawakan ko ang perang kinita namin. Malinis. Amoy pawis at pagsisikap. Natutunan ko na may mga bagay na hindi nabibili ng pera. At ang dangal, pinaghihirapan araw-araw, kahit masakit, kahit mabagal, basta totoo.
