“Sa bisperas ng Pasko, sa gitna ng ulan at putik, isang maling desisyon lang ang pagitan ng buhay ng mga bata at ng katahimikang hindi na mababawi.”
Hindi ko malilimutan ang lamig ng gabing iyon. Hindi dahil Disyembre. Hindi dahil sa habagat na humahampas sa kampo. Kundi dahil sa bigat ng desisyong alam kong wala nang atrasan. Sa sandaling isinara ko ang locker at narinig ko ang mahinang kalansing ng bakal, malinaw na sa akin na anuman ang mangyari sa susunod na oras, hindi na ito tungkol sa ranggo, utos, o takot. Tungkol ito sa mga batang umiiyak sa loob ng isang bus sa gitna ng bukid. Tungkol ito sa mga magulang na umaasang makakarating sa simbahan. Tungkol ito sa Paskong maaaring matapos sa isang iglap.
Lumabas ako ng equipment bay na parang multo. Walang pumansin. Walang pumigil. Ang ulan ay agad sumalubong sa akin, malamig at mabigat, binabasa ang aking helmet at uniform. Ang putik ay sumisipsip sa bawat hakbang, parang gustong pigilan ang pag-usad ko, parang alam ng lupa kung saan ako papunta at ayaw akong pakawalan. Sa malayo, ang ilaw ng kampo ay unti-unting naglalaho habang papalapit ako sa perimeter.
Hindi ako nagdala ng convoy. Isang sasakyan lang. Isang lumang utility vehicle na alam ko ang bawat kaluskos. Ang makina ay umungol nang marahan, parang pagod na kasama na alam ang panganib pero handang sumama. Pinindot ko ang radyo, naka-set sa silent receive. Ayokong may makarinig. Ayokong may humabol.
Habang binabaybay ko ang makipot na daan, bumabalik sa isip ko ang mapa. Ang orange na bilog. Ang mga lubak na tinakpan ng tubig. Ang mga lugar na nilinis ko mismo ilang araw lang ang nakalipas. Alam ko ang lupa rito. Alam ko kung saan nag-iipon ang tubig, kung saan nagiging malambot ang putik, kung saan maaaring magtago ang bakal na may galit.
Nang makita ko ang bus, huminto ang mundo ko saglit. Nakatagilid ito, kalahati ng katawan ay nasa gilid ng daan, ang mga gulong sa likod ay halos hindi na kita sa putik. Ang ilaw sa loob ay patay. Sa dilim, may gumagalaw. May anino. May tunog ng iyak na tinatangay ng hangin. Isang maling hakbang lang, at lahat ng iyon ay maaaring maglaho.
Pinatay ko ang makina sa malayo pa lang. Bumaba ako ng sasakyan na dahan-dahan, parang bawat tunog ay may katumbas na panganib. Isinuot ko ang goggles, hinigpitan ang guantes, at kinuha ang detector. Ang ulan ay tumutulo sa aking leeg, pero hindi ko iyon pinansin. Ang mundo ko ay lumiit sa isang bilog na ilang metro sa harap ko.
Unang hakbang. Walang tunog. Ikalawa. Ang detector ay tahimik. Ikatlo. Isang mahinang beep. Huminto ako agad. Ang puso ko ay kumabog, pero ang mga kamay ko ay steady. Tinandaan ko ang posisyon. Inilabas ko ang marking tape at maingat na inilagay sa gilid. Hindi ito eksaktong nasa ilalim ng bus, pero malapit. Masyadong malapit para maging kampante.
Lumapit ako nang kaunti pa, bawat galaw ay may pagitan ng paghinga. Sa isip ko, paulit-ulit ang mga mukha nina Lina at Jeevier. Hindi para pahinain ako, kundi para patalasin ang bawat desisyon. Hindi ako pwedeng magkamali. Hindi ngayon.
Narinig ko ang isang boses mula sa loob ng bus. Mahina, nanginginig. “May tao po ba diyan?” Isang babae. Pinilit kong huwag magsalita agad. Ayokong magulat sila. Ayokong gumalaw sila.
“Ako ito,” sabi ko sa wakas, mababa ang boses pero malinaw. “Sundalo. Huwag kayong gagalaw. Makinig lang kayo sa akin.” Tumigil ang iyak. Parang lahat ay sabay-sabay na huminga.
Lumapit ako sa likuran ng bus, sa gilid lang, hindi direkta. Ang detector ay muling nag-beep, mas mabilis ngayon. Isa pa. Dalawa. Hindi ito iisa. Ang lupa ay kontaminado. Bago ito. Hindi ito nandito noong huli kong inspeksyon. May naglagay nito nang sadya, sa panahong alam nilang may mga sibilan na dadaan.
Sa loob ng bus, may batang umubo. Isang lalaki ang nagdasal nang pabulong. Narinig ko ang driver na pinipigilan ang sarili na umiyak. Ang bigat sa dibdib ko ay parang bakal.
May nakita akong maliit na bahagi ng bakal na sumisilip sa putik, halos hindi mapapansin kung hindi mo alam ang hahanapin. Ang anggulo. Ang lalim. Isang pressure-activated. Hindi ko kailangang hukayin para malaman. Isang maling galaw ng bus, isang paglipat ng timbang, at sapat na iyon.
Kinuha ko ang radyo. Alam kong maririnig nila. Alam kong lalabag ako sa utos. “Operations, ito si Reyz,” sabi ko. “On site ako. Confirmed contamination. Multiple devices. Bus is compromised. I repeat, confirmed.” May katahimikan sa kabilang dulo. Pagkatapos ay mga boses. Marami. Galit. Takot.
“Reyz, bumalik ka,” may sumigaw. “Hindi ka cleared diyan.”
Hindi ako sumagot agad. Tiningnan ko ang bus. Tiningnan ko ang putik. Tiningnan ko ang langit na walang pakialam sa lahat. “Hindi sila pwedeng maghintay,” sabi ko. “Gagalaw ang lupa. Lalala ang ulan. Kung may gagalaw nang wala tayong ginagawa, tapos na.”
May isa pang boses. Kilala ko. Malalim. Matigas. “Reyz,” sabi ni General de Leon. “Umalis ka diyan. Hindi kita inutusan.”
Huminga ako ng malalim. “Sir,” sagot ko. “Naiintindihan ko. Pero nandito na ako. At alam ko kung paano ito gawin.” May sandaling katahimikan. Mahaba. Mabigat. “Kung mali ako, ako ang sasalo. Pero kung tama ako, makakauwi sila.”
Hindi siya agad sumagot. Sa halip, narinig ko ang mahinang paghinga niya sa radyo. “May plano ka ba?” tanong niya sa wakas.
“Opo, sir,” sabi ko. “Kailangan kong patatagin ang bus. Pigilan ang paglipat ng bigat. Pagkatapos, ilalabas ko sila isa-isa, sa eksaktong yapak na gagawin ko. Walang tatakbo. Walang gagalaw nang hindi ko sinasabi.”
Isa pang katahimikan. Pagkatapos, isang mababang sagot. “Gawin mo.”
Hindi ko inisip ang kahulugan noon. Hindi ko inisip na iyon ang unang beses na binigay niya sa akin ang tiwala na matagal niyang ipinagkait. Ang inisip ko lang ay ang susunod na hakbang.
Gumamit ako ng mga strap at kahoy mula sa sasakyan ko, maingat na inilagay sa mga puntong alam kong mas matigas ang lupa. Bawat galaw ay sinusukat. Bawat hinga ay kontrolado. Nang sapat na ang suporta, lumapit ako sa pintuan ng bus.
“Makinig kayo,” sabi ko. “Isa-isa lang. Walang magdadala ng bag. Walang lilingon. Susundan niyo ang yapak ko.” Una kong inilabas ang mga bata. Ang pinakamaliit ay nanginginig, pero hindi umiiyak. Nang hawakan ko ang kamay niya, ramdam ko ang init. Buhay. Buhay pa.
Isa-isa silang lumabas. Sampu. Labinlima. Dalawampu. Ang bawat hakbang ay parang taon. Ang ulan ay lalong bumigat, pero hindi ako tumigil. Nang huli na ang driver, naramdaman ko ang bahagyang paggalaw ng bus. Huminto ang mundo ko. “Huwag,” sabi ko. “Huwag gagalaw.” Tumigil siya. Tumigil ang bus. Tumigil ang puso ko, saglit lang.
Nang makalayo kami sa kontaminadong lugar, bumagsak ako sa putik. Hindi dahil sa pagod, kundi dahil sa bigat na biglang nawala. Narinig ko ang mga sirena sa malayo. Ang mga ilaw. Ang mga tao.
Hindi ko namalayan na umiiyak na pala ako hanggang maramdaman ko ang luha na humahalo sa ulan.
Kinabukasan, tahimik ang kampo. Walang sigawan. Walang bulungan. Dumaan si General de Leon sa harap ko. Tumigil siya. Tumingin siya nang diretso. Itinaas niya ang kamay at sumaludo. Hindi lang siya. Lahat.
Nang makatawag ako sa bahay, si Lina ang sumagot. “Mama,” sabi niya. “Napanood ka namin sa balita.” Ngumiti ako kahit masakit ang katawan ko. “May utang ka pa ring candy cane,” dagdag ko.
Sa gabing iyon, sa gitna ng putik at ulan, naunawaan nila ang matagal ko nang alam. Ang pagiging ina ay hindi kahinaan. Ito ang dahilan kung bakit hindi ako sumusuko. At sa bawat Paskong dumarating, dala ko ang gabing iyon bilang patunay na minsan, ang tamang desisyon ay ang maglakad palabas ng linya para iligtas ang mga hindi kayang ipagtanggol ang sarili.
