Sa malayong lupain ng The Hague, Netherlands, kung saan ang hangin ay singlamig ng bakal na rehas ng International Criminal Court (ICC), isang tagpo ang pumukaw sa damdamin ng marami. Ito ay hindi tungkol sa pulitika, hindi tungkol sa mga kasong legal, at hindi tungkol sa mga debate sa karapatang pantao. Ito ay kwento ng isang ama, isang lolo, at isang dating lider na sa kabila ng pagkakapiit ay nananatiling matatag para sa kanyang pamilya at bayan.

Ang kamakailang pagdalaw ni Kitty Duterte sa kanyang amang si dating Pangulong Rodrigo Roa Duterte (PRRD) ay nagbukas ng bintana sa kasalukuyang kalagayan ng dating Pangulo—isang kalagayan na malayo sa kinang ng Malacañang, ngunit puno ng dignidad at paninindigan.

Ang Mahigpit na Yakap Matapos ang Sampung Buwan

“Sampung buwan.” Ito ang bilang ng mga araw at gabi na lumipas bago muling nagkadaupang-palad ang dating Pangulo at ang kanyang pamilya. Para sa isang lolo na ang tanging kaligayahan sa kanyang takipsilim ay ang kanyang mga apo, ang panahong ito ay tila isang walang katapusang paghihintay.

Ayon sa emosyonal na kwento ni Kitty, ang muling pagkikita ni PRRD at ng kanyang anak na si Mera ay puno ng pwersa at damdamin. Sa sandaling makita ni Mera ang kanyang lolo, walang naging pag-aatubili. “Sumigaw siya sa tuwa, tumakbo, at niyakap nang mahigpit ang kanyang lolo,” pagbabahagi ni Kitty. Ang mga halik ng bata ay tila nagpawi sa pagod at lungkot ng sampung buwang pagkawalay.

Napansin ni Kitty ang agarang pagbabago sa aura ng kanyang ama. Ang dating Pangulo, na kilala sa kanyang matigas na anyo at matapang na pananalita, ay nagpakita ng isang “kakaibang ngiti at tingin.” Ito ang ngiti ng isang taong nakatagpo ng pahinga sa gitna ng digmaan. Sa bawat tawag o video call noon, laging hinahanap ni PRRD si Mera. Ngunit iba ang epekto ng pisikal na presensya—ang init ng yakap ng isang musmos na walang kamuwang-muwang sa bigat ng mundo na pasan ng kanyang lolo.

Sa puntong ito, makikita natin ang human side ni Duterte. Sa likod ng mga headlines at kontrobersya, siya ay tao pa rin na nananabik sa pagmamahal ng pamilya. Siniguro naman ni Kitty na bilang ina, gagawin niya ang lahat upang protektahan si Mera. Nais niyang manatiling normal ang buhay ng bata at hindi madamay sa kumplikadong sitwasyon ng kanilang pamilya. Isang hamon ito para sa isang batang ina, ngunit kakikitaan si Kitty ng katatagan na minana niya sa kanyang ama.

Pasko sa Likod ng Rehas: Tahimik Ngunit Payapa

Ang Pasko sa Pilipinas ay kasingkahulugan ng ingay, kasiyahan, at pagsasama-sama ng pamilya. Ngunit para kay PRRD, ang Paskong ito ay ibang-iba.

Inilarawan ang kanyang Pasko sa loob ng detention facility bilang “tahimik.” Wala ang mga engrandeng handaan, wala ang pila ng mga bisitang pulitiko, at wala ang ingay ng mga paputok sa Davao. Sa halip, naghapunan siya kasama ang ilang “kakilala o kaibigan” sa loob—mga kapwa detainee o marahil ay mga gwardya na naging bahagi na ng kanyang araw-araw na buhay.

Kilala si Duterte bilang isang taong “sociable depending on the circumstances,” ngunit may mga pagkakataong mas pinipili niya ang pag-iisa. Ayon sa ulat, ginugol niya ang karamihan ng kanyang oras sa pakikipag-kwentuhan sa mga guwardiya, paglalakad-lakad sa limitadong espasyo, o panonood ng telebisyon sa kanyang silid. Ang mga nakakulong doon ay may sariling paraan ng pag-organisa ng maliliit na selebrasyon, isang patunay na kahit sa pinakamadilim na lugar, ang diwa ng komunidad ay nananatili.

Para naman kay Kitty, ang Paskong ito ay isang pagsubok sa kanyang sariling katatagan. Malayo sa nakasanayang ingay ng Pasko sa Pilipinas, ginugol niya ito nang mag-isa sa Netherlands. “Natutunan kong mag-adjust at umangkop,” aniya. Sa halip na magmukmok, tinanggap niya ang sitwasyon nang may positibong pananaw. Ang pagiging mag-isa sa isang banyagang bansa habang ang ama ay nakakulong ay hindi madali, ngunit ito ang realidad na kailangan nilang harapin bilang pamilya.

“Ang Pintuan ng Impyerno ay Bukas”

Isa sa pinakamalalim na bahagi ng pag-uusap nina Kitty at PRRD ay nang ibahagi ng anak ang isang sipi mula sa makatang si Virgil. Sinabi ni Kitty sa kanyang ama: “The gates of hell are open all day and night. The descent into hell is peaceful, the road is easy, but to return and view the blue sky, that is the task and hard work.” (Ang mga pintuan ng impyerno ay bukas buong araw at gabi. Ang pagbaba sa impyerno ay payapa, ang daan ay madali, ngunit ang pagbalik at pagtanaw sa asul na kalangitan, iyon ang gawain at mahirap na trabaho.)

Agad na naunawaan ni PRRD ang lalim ng mensaheng ito. Para sa kanya, ang kanyang kinalalagyan ngayon ay maaaring ituring na impyerno ng iba—ang pagkawala ng kalayaan, ang paglayo sa bayan, ang pagharap sa mga banyagang hukom. Ngunit ang kanyang sagot ay nagpapakita ng kanyang hindi matitinag na prinsipyo.

“Huwag kang mag-alala sa akin, ayos lang ako,” ang mariing sagot ng dating Pangulo.

Hindi siya humihingi ng awa. Hindi siya nagmamakaawa. Sa halip, tinanggap niya ang kanyang kapalaran bilang isang responsibilidad. Idinagdag niya ang mga salitang tumatak sa puso ni Kitty at tiyak na tatak din sa puso ng kanyang mga tagasuporta: “Ito ang presyo na kailangan kong bayaran dahil iniligtas ko ang bansa at ang kabataan.”

Sa pahayag na ito, malinaw na walang pagsisisi sa puso ni Duterte. Naniniwala siya na ang kanyang naging kampanya laban sa droga at kriminalidad ay kinakailangan upang iligtas ang susunod na henerasyon. Para sa kanya, ang pagkakakulong sa ICC ay hindi tanda ng pagkatalo, kundi isang “price tag” ng kanyang serbisyo. Naniniwala siyang alam ng taumbayan ang katotohanan. Alam ng mga Pilipino kung ano ang kanyang isinakripisyo.

Ang Katatagan ng Pamilya Duterte

Ang sitwasyong ito ay hindi lamang pagsubok kay PRRD kundi sa buong pamilya Duterte. Makikita sa kilos at pananalita ni Kitty ang isang uri ng maturity na hinubog ng panahon. Hindi madaling makita ang iyong ama, na dati’y pinakamakapangyarihang tao sa bansa, na ngayon ay nasa likod ng rehas sa ibang bansa.

Ngunit sa halip na magpakita ng kahinaan, pinili nilang maging matatag. Ang pagbisita ni Mera ay hindi lang para pasayahin ang lolo, kundi para ipaalala kay PRRD na may pamilya siyang naghihintay at lumalaban para sa kanya sa labas. Ang “resilience” o kakayahang bumangon at umangkop ay nasa dugo na nila.

Kinumpirma rin ni Kitty na walang dalaw sa mismong Araw ng Bagong Taon. Isa na namang tahimik na araw para sa dating Pangulo. Ngunit sa kabila ng pisikal na distansya at mga pader na naghihiwalay sa kanila, ang koneksyon ng pamilya ay nananatiling matibay.

Pasasalamat sa mga Pilipino

Sa huli, hindi nakalimutan ni PRRD na magpadala ng mensahe sa kanyang mga kababayan. Ipinahayag niya ang kanyang pasasalamat sa patuloy na pagmamahal at suporta mula sa mga Pilipino sa buong mundo. Alam niyang hindi siya nag-iisa. Sa bawat sulok ng mundo kung saan may Pilipino, mayroong naniniwala at sumusuporta sa kanya.

Ang suportang ito ang nagsisilbing lakas niya sa loob. Alam niyang ang kasaysayan ang huhusga sa kanya, at sa kanyang pananaw, nagawa niya ang dapat niyang gawin.

Ang kwentong ito ng pagbisita ay higit pa sa balita; ito ay isang repleksyon ng realidad ng buhay. Na ang bawat desisyon ay may kapalit. Na ang kapangyarihan ay lumilipas, ngunit ang pamilya ay nananatili. At para kay Rodrigo Duterte, kung ang kapalit ng pagliligtas sa kabataan ay ang kanyang sariling kalayaan, buong puso niya itong tinatanggap nang walang pag-aalinlangan.

Sa pagpasok ng Bagong Taon, mananatili sa detention si PRRD, ngunit ang alaala ng yakap ni Mera at ang suporta ng sambayanan ay sapat na upang maging “asul na kalangitan” sa kanyang sariling bersyon ng impyerno.