Sa bawat sulok ng bansa, mula sa mga palengke hanggang sa mga boardroom ng Makati, iisa ang mainit na pinag-uusapan: ang tila pagguho ng pader ng sikreto sa Department of Public Works and Highways (DPWH). Hindi ito ang karaniwang kwentuhan tungkol sa “kickback” na nakasanayan na ng mga Pilipino. Ito ay iba. Ito ay mas malalim, mas detalyado, at higit sa lahat, may hawak na ebidensya. Ang sentro ng bagyo? Ang walang takot na paglalantad ni Congressman Leandro Leviste ng Batangas sa mga dokumentong yumanig sa pundasyon ng Malacañang at nagdulot ng hindi maitatagong “pagkataranta” sa mga nakaupo sa kapangyarihan.
Ang Anatomy ng Pagkataranta
“Ah ang tawag diyan natataranta. Nakakataranta dahil sumasabog eh.” Ito ang naging obserbasyon ng marami matapos makita ang reaksyon ng Palasyo sa mga pasabog ni Leviste. Karaniwan, ang mga akusasyon ng korapsyon ay madaling i-dismiss ng gobyerno bilang “politika lamang” o “fake news.” Ngunit sa pagkakataong ito, iba ang tono ng administrasyon. Bakit? Dahil hindi lang simpleng kwento ang dala ni Leviste; dala niya ay ang tinatawag na “official documents of the Republic of the Philippines.”
Ang mga dokumentong ito ay hindi basta-basta listahan ng mga proyekto. Ito ay nagdedetalye ng mga “allocables” at “program funds.” Para sa kaalaman ng ordinaryong mamamayan, ang mga pondong ito ay hindi basta-basta nailalabas o naigagalaw ng mga mababang opisyal. Ang mga ito ay nangangailangan ng basbas at pirma ng pinakamataas na opisyal ng bansa—ang Pangulo.
Kaya naman, nang ilabas ni Leviste ang mga dokumentong ito, hindi lang ang DPWH ang tinamaan. Direktang tumuturo ang daliri ng pananagutan sa pintuan ng Malacañang. Ang pagkatarantang nakikita natin ngayon ay hindi dahil sa takot na mapahiya, kundi dahil sa takot na mabuking ang isang sistemang matagal nang pinakikinabangan ng iilan. Ang “allocables” na ito ay ang puso ng discretionary funds, at ang paglalantad dito ay parang pagbukas ng ilaw sa isang kwartong puno ng ipis—nagkakagulo, nagtatakbuhan, at naghahanap ng masisiksikan.
Ang “Resibo” Laban sa Palusot
Sa gitna ng kontrobersya, sinubukan ni DPWH Secretary Vince Dizon na apulahin ang apoy. Sa isang pahayag, iginiit niya na ang pagkuha ni Leviste sa mga files ay “sapilitan” o nakuha sa hindi tamang paraan. Ito ang klasikong depensa ng mga nasusukol: kung hindi mo kayang sagutin ang mensahe, atakihin mo ang mensahero at ang paraan ng paghahatid ng mensahe.
Ngunit tila napaghandaan ni Congressman Leviste ang ganitong klaseng ganti. Hindi siya sumugod sa giyera ng walang bala. Inilabas niya ang kanyang mga “resibo”—ang mga ebidensya na magpapatahimik sa mga alegasyon ng pagnanakaw ng dokumento.
Ipinakita ni Leviste ang palitan ng mga email at, higit sa lahat, ang mismong pag-apruba at lagda ni Secretary Vince Dizon. Malinaw sa mga ebidensya na ang transaksyon ay hindi isang “raid” na nangyari sa dilim ng gabi. Ito ay isang prosesong naganap noon pang Setyembre at Oktubre, na may pahintulot ng Kalihim. Ang mismong mga listahang ipinost ni Leviste sa social media ay ang mga listahang ipinadala sa kanya ng opisina ni Dizon.
Ang tanong ngayon: Kung sapilitan ito, bakit may approval? Kung ilegal ito, bakit may paper trail galing mismo sa Kalihim? Ang kontradiksyon sa pahayag ni Dizon at sa ebidensya ni Leviste ay nagpapakita ng desperasyon ng ahensya na ilihis ang atensyon ng publiko mula sa nilalaman ng dokumento patungo sa “paraan” ng pagkuha nito.
Ang “Insurance” ni Usec. Cabral
Isang pangalan ang lumutang at naging sentro ng usapan: si Undersecretary Catalina Cabral, ang pinuno ng Planning Division ng DPWH. Ayon sa mga pagsusuri, ang mga dokumentong hawak ni Leviste ay galing mismo sa dibisyon na pinamumunuan ni Cabral.
Bakit mahalaga ito? Sa mundo ng burukrasya, ang Planning Division ang utak ng operasyon. Dito dumadaan ang lahat ng plano, lahat ng budget proposal, at lahat ng alokasyon bago ito mapirmahan at maging pera. Ang pagkakaroon ni Leviste ng access sa mga dokumentong ito ay nangangahulugang nabuksan niya ang “vault” ng impormasyon ng DPWH.
May mga haka-haka na ang mga dokumentong ito ay nagsisilbing “insurance” ni Cabral. Sa tagal niya sa pwesto at sa dami ng mga administrasyong nagdaan, nananatili siyang “untouchable” o hindi magalaw-galaw. Ang teorya: hawak niya ang listahan. Hawak niya ang mga pangalan. At sa pulitika sa Pilipinas, ang impormasyon ay kapangyarihan. Kung totoo na ang mga dokumentong ito ay ang kanyang proteksyon, ang paglabas nito sa publiko ay nangangahulugang may nasirang kasunduan, o sadyang hindi na kayang takpan ang baho ng katiwalian.
Ang mga dokumentong ito ay hindi personal na diary ni Cabral. Ang mga ito ay “Official Documents of the Republic of the Philippines.” Public documents ito. Karapatan ng bawat Pilipino na makita kung saan napupunta ang kanilang buwis. Ang pagtatago nito ay hindi proteksyon sa estado, kundi proteksyon sa mga taong nagnanakaw sa estado.
Ang Pagkamatay ng Transparency
“So nasaan na ngayon dito yung transparency na bukang bibig po nila? Ah ano lang ‘yun ah panabi lang yun.” Ito ang mapait na reyalidad na kinakaharap ng bansa ngayon. Ang administrasyong nangako ng malinis na pamamahala at “transparency” ay siya ngayong nangunguna sa pagtatakip ng katotohanan.
Ang reaksyon ng Malacañang na i-downplay ang isyu ay isang malaking insulto sa talino ng mga Pilipino. Sa halip na pasalamatan ang isang mambabatas na tumutulong sa pagsugpo ng korapsyon—na siya namang panawagan ng Pangulo sa kanyang mga talumpati—binabaliktad pa nila ang sitwasyon. Kinuwestiyon nila ang legalidad ng pagkuha, gamit ang teknikalidad na “fruit of the poisonous tree,” na para bang nasa korte sila at nagtatanggol ng kriminal.
Nakikita ng taumbayan ang “double standard.” Kapag kalaban sa pulitika ang tinitira, kahit tsismis lang ay pwede na. Pero kapag kaalyado o mismong Malacañang ang natatamaan, kailangan ng “proper procedure” at “due process.” Ang tawag dito ay one-sided justice. Ang panawagan ng Pangulo na “magtulungan tayo laban sa korapsyon” ay nagmumukhang isang malaking palabas na lamang. Ang transparency ay naging “panabi” na lang—isang palamuti na isinasabit kapag may bisita, pero itinatago kapag nagnanakawan na.
Ang “Inutil” na Pangulo at ang Nawawalang Tiwala
Ang epekto ng skandalong ito sa kredibilidad ng Pangulo ay hindi matatawaran. Ang salitang “inutil” ay lumulutang na sa mga diskusyon. Hindi dahil sa wala siyang ginagawa, kundi dahil sa kawalan niya ng kakayahang kontrolin ang korapsyon sa kanyang sariling bakuran—o mas masahol pa, ang hinala na siya mismo ang pumipirma para rito.
Ang ratings ng Pangulo ay sumadsad na. Ang tiwala ng publiko ay nasa “minus 3 overall,” isang indikasyon na “wala nang naniniwala” sa kanyang mga salita. Kahit ano pang ganda ng mga press release ni Executive Secretary Ralph Recto na kesyo “ibabalik ang tiwala ng taong bayan,” hindi ito mangyayari sa pamamagitan ng salita lamang.
Ang tiwala ay hindi hinihingi; ito ay tinatrabaho. At sa kaso ng bansang ninakawan ng trilyun-trilyon, ang tanging paraan para maibalik ang tiwala ay kung maibabalik ang pera. Paano maniniwala ang isang inang hirap na hirap magbudget para sa pagkain ng pamilya kung nakikita niyang ang mga opisyal na nagpapasasa sa kaban ng bayan ay hindi man lang nakakasuhan? Ang bawat “allocable” na napupunta sa bulsa ng pulitiko ay katumbas ng gamot na hindi naibili, kalsadang hindi natapos, at paaralang hindi naipatayo.
Demonetization: Ang Huling Solusyon?
Sa tindi ng korapsyon, tila hindi na uubra ang mga simpleng imbestigasyon. Kailangan ng radikal na solusyon. Dito pumapasok ang mungkahi na sinasabing “very brilliant idea” ni Senator Robin Hood Padilla: ang demonetization.
Ang panukala ay simple ngunit drastiko: alisin sa sirkulasyon o palitan ang disenyo ng Php 1,000 at Php 500 bills sa lalong madaling panahon. Bakit? Dahil ang mga trilyong pisong ninakaw ay hindi naman nakadeposito sa bangko. Ang mga ito ay nakatago sa mga vault, sa mga drum, sa mga dingding ng mga mansyon ng mga kurakot. Ito ay “cash” na hindi pwedeng ipasok sa sistema dahil matutunton ng Anti-Money Laundering Council (AMLC).
Kung biglang ipapawalang-bisa ang mga kasalukuyang pera, mapipilitan ang mga corrupt na ilabas ang kanilang nakaw na yaman para papalitan. At sa oras na gawin nila ito, huli sila. Kung hindi naman nila ilalabas, magiging basura na lang ang kanilang trilyones.
Ito ay isang hakbang na ginawa na ng ibang bansa at naging epektibo sa pag-flush out ng “black money.” Ito ay isang hamon sa administrasyon: Kung talagang wala kayong tinatago, kung talagang galit kayo sa korapsyon, bakit hindi niyo gawin ito? Ang pagtanggi sa ganitong solusyon ay maaari ring maging indikasyon na may pinoprotektahan silang interes.
Konklusyon: Ang Hamon sa Bawat Pilipino
Ang mga pasabog ni Cong. Leviste ay hindi lamang isyu ng DPWH. Ito ay isyu ng bawat Pilipinong nagbabayad ng buwis. Ang “pagkataranta” ng Malacañang ay senyales na tinamaan sila sa hinala. Ngunit hindi sapat na manood lang tayo sa gilid habang nag-aaway ang mga elepante.
Ang mga dokumento ay nandiyan na. Ang ebidensya ay nakahain na. Ang tanong na lang ay kung ano ang gagawin natin dito. Hahayaan ba nating matabunan ito ng iba pang issue? O gagamitin natin ito bilang mitsa para singilin ang gobyerno sa kanilang mga pangako?
Ang panahon ng pagbubulag-bulagan ay tapos na. Ang “allocables” na yan ay pera natin. At hangga’t hindi yan naibabalik, at hangga’t hindi napaparusahan ang mga may sala—mula sa pinakamababang clerk hanggang sa pinakamataas na opisyal na pumipirma—mananatili tayong biktima ng isang sistemang bulok. Panahon na para ang taumbayan naman ang maging dahilan ng kanilang pagkataranta.
