Sa gitna ng paghimay sa pambansang pondo para sa taong 2026, isang malaking kontrobersya ang muling yumanig sa Kamara na naglalagay sa administrasyon ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. sa ilalim ng matinding pagmamasid. Ang sentro ng mainit na usapin ay ang nakalululang P150 bilyon na halaga ng Unprogrammed Appropriations (UA) sa loob ng pambansang budget.

Habang ang gobyerno ay abala sa pagpapaliwanag kung saan mapupunta ang mga pondong ito, ilang mambabatas na ang nagpahayag ng kanilang matinding pagkabahala at direktang “nilaglag” ang ilang polisiya ng Palasyo. Ang kanilang pangamba? Ang posibilidad na ang dambuhalang halagang ito ay maging mitsa na naman ng malawakang korapsyon o mauwi sa “nakawan” kung hindi mababantayan nang maayos.

Ang Unprogrammed Appropriations ay mga pondong nakalaan sa budget na maaari lamang magamit kung ang gobyerno ay makakakuha ng labis na kita (excess revenue) o kung may mga bagong loan na maaprubahan. Sa madaling salita, ito ay tila isang “reserba” na pondo.

Ngunit para sa ilang kritiko sa Kongreso, ang ganitong kalaking halaga na walang tiyak at detalyadong paglalaan ay isang malaking “red flag.” Ayon sa mga mambabatas na kumakalampag sa Palasyo, ang ganitong sistema ay madaling maabuso dahil kulang ito sa transparency at hindi dumaan sa masusing public hearing tulad ng mga regular na line items sa budget.

Ang pangunahing punto ng mga nagrereklamong kongresista ay ang kasaysayan ng bansa pagdating sa paghawak ng ganitong uri ng pondo. Matatandaang noong mga nakaraang taon, naging mainit din ang usapin sa paglilipat ng pondo mula sa PhilHealth patungo sa unprogrammed funds, na kinuwestiyon pa hanggang sa Korte Suprema.

Ngayong taong 2026, ang muling paglutang ng P150 bilyon na UA ay tila nagpapakita na hindi natuto ang sistema sa mga nakaraang pagkakamali. “Posible itong manakaw ulit,” ang matapang na pahayag ng isa sa mga mambabatas na tumututol sa kasalukuyang istruktura ng budget. Ayon sa kanila, ang ganitong kalaking pera ay dapat nakadirekta sa mga proyektong ramdam ng tao, gaya ng pabahay, edukasyon, at kalusugan, sa halip na iwan itong nakabitin at madaling galawin ng iilan.

Journalistically, ang isyung ito ay nagpapakita ng lumalalim na lamat sa pagitan ng ehekutibo at ng ilang paksyon sa lehislatura. Bagama’t kilala ang administrasyong Marcos sa pagkakaroon ng malakas na suporta sa Kongreso, ang paglitaw ng mga “rebelde” na mambabatas na nagsasalita laban sa pondo ay isang senyales na ang usapin ng pera ng bayan ay hindi na basta-basta maipapasa nang walang ingay.

Ang Malacañang naman ay nanindigan na ang unprogrammed funds ay legal at kinakailangan para sa mga “emergency” at hindi inaasahang gastusin ng bansa para sa pag-unlad. Ngunit para sa publiko, ang salitang “unprogrammed” ay madalas nang maging katumbas ng “unaccounted.”

Sa emosyonal na aspeto, marami sa ating mga kababayan ang nakakaramdam ng pagkadismaya. Sa gitna ng patuloy na pagtaas ng presyo ng bilihin at ang hirap ng buhay ng ordinaryong Pilipino, ang makarinig ng bilyun-bilyong pisong pondo na posibleng mawaldas lamang ay sadyang masakit sa bulsa at sa damdamin.

Ang bawat pisong mawawala sa korapsyon ay katumbas ng mga gamot na hindi naibigay sa mga mahihirap o kalsadang hindi naisemento sa mga malalayong baryo. Ang panawagan ng mga kongresista na “ilaglag” ang maling sistema ay isang hamon sa integridad ng administrasyon—patunayan na ang Bagong Pilipinas ay tunay na para sa tao at hindi para sa bulsa ng mga nasa kapangyarihan.

Hindi rin matatawaran ang tensyon sa loob ng Kamara habang papalapit ang ratipikasyon ng budget. Ang mga mambabatas na tumatayo laban sa P150 bilyon na UA ay nahaharap din sa pressure mula sa kanilang mga kasamahan. Gayunpaman, naniniwala sila na ang kanilang tungkulin ay magsilbing “watchdog” ng kaban ng bayan.

Binigyang-diin nila na kung walang malinaw na listahan kung saan gagamitin ang bawat sentimo, hindi dapat ito payagang makapasa. Ang banta na “manakaw ulit” ang pondo ay hindi lamang isang hinala, kundi isang babala base sa mga mapapait na karanasan ng bansa sa mga nakalipas na administrasyon.

Habang nagpapatuloy ang debate, mahalagang manatiling mapagmatyag ang bawat Pilipino. Ang budget ay hindi lamang usapin ng mga numero; ito ay usapin ng ating kinabukasan. Ang P150 bilyon ay sapat na upang baguhin ang buhay ng milyun-milyong pamilya kung gagamitin sa tama.

Ngunit kung ito ay hahantong lamang sa mga maanomalyang transaksyon, lalo lamang nitong lulunurin ang bansa sa utang at kahirapan. Ang tapang ng ilang kongresista na magsalita laban sa kanilang mga kaalyado ay isang mahalagang hakbang upang matiyak na ang pera ng taumbayan ay mapupunta sa taumbayan.

Sa huli, ang bola ay nasa kamay na ng Palasyo at ng liderato ng Kongreso. Magagawa ba nilang linisin ang imahe ng Unprogrammed Appropriations sa pamamagitan ng mas matinding transparency? O mananatili ba itong isang madilim na bahagi ng budget na puno ng pagdududa?

Ang kasaysayan ang maghuhusga kung ang administrasyong ito ay tunay na naging bantay ng kaban ng bayan o kung naging bahagi lamang sila ng paulit-ulit na cycle ng paglulustay. Ang sigaw ng mga kongresista ay sigaw din ng bawat Pilipino: “Huwag niyo nang nakawin ang pondo para sa aming kinabukasan.”